Wierzbownica drobnokwiatowa

Wierzbownica drobnokwiatowa (Epilobium parviflorum) to niewysoka, miękko owłosiona bylina z rodziny wiesiołkowatych, z wąskimi liśćmi przypominającymi liście wierzby i drobnymi, bladoróżowymi kwiatami. W Polsce jest pospolita na całym niżu: rośnie w wilgotnych rowach, nad brzegami rzek i stawów, na mokrych łąkach i w zaroślach. Surowcem jest ziele, czyli nadziemne części rośliny ścinane przed kwitnieniem albo w jego trakcie. W sklepach zielarskich sprzedaje się je najczęściej jako herbatę „na prostatę”.

Jak rozpoznać wierzbownicę drobnokwiatową

Roślina ma zwykle 30–80 cm wysokości. Łodyga jest obła, wzniesiona, w górnej części rozgałęziona i gęsto pokryta miękkimi, odstającymi włoskami, przez co cała roślina wydaje się szarawo omszona. Liście są lancetowate, drobno ząbkowane na brzegu, owłosione z obu stron. Dolne siedzą naprzeciwlegle, górne często skrętolegle. Liście nie obejmują łodygi nasadą, co odróżnia ją od podobnej, większej wierzbownicy kosmatej.

Kwiaty mają tylko 5–9 mm średnicy. Cztery płatki są bladoróżowe do jasnofioletowych, na szczycie lekko wycięte. Ze środka kwiatu wystaje słupek ze znamieniem rozdzielonym na cztery krótkie łatki, ułożone na krzyż. Kwiaty wyrastają pojedynczo w kątach górnych liści, na szczycie długiej, cienkiej zalążni, która po przekwitnieniu zmienia się w wąską torebkę. Dojrzała torebka pęka na cztery części i uwalnia nasiona z pęczkiem białych włosków, które roznosi wiatr. Wierzbownica kwitnie od czerwca do września.

Na co pomaga wierzbownica drobnokwiatowa? Właściwości i zastosowanie

Według unijnej monografii HMPC ziele wierzbownicy stosuje się do łagodzenia objawów z dolnych dróg moczowych związanych z łagodnym przerostem gruczołu krokowego, takich jak częste oddawanie moczu czy trudność z jego rozpoczęciem, dopiero po wykluczeniu przez lekarza poważnych chorób. Wierzbownica ma w monografii status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego w tym wskazaniu wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Monografia obejmuje ziele wierzbownicy drobnokwiatowej i wierzbówki kiprzycy (Epilobium angustifolium), osobno albo razem.

W raporcie oceniającym HMPC zaznacza, że herbata z wierzbownicy jest w Polsce szeroko dostępna, także w mieszankach ziołowych. Zastosowania przy chorobach pęcherza i nerek komitet nie uwzględnił, bo dane o tradycyjnym stosowaniu okazały się niewystarczające. Wierzbownica nie jest więc typowym ziołem moczopędnym, jak liść brzozy czy skrzyp polny, lecz rośliną opisaną wyłącznie przy objawach przerostu prostaty. Inne zioła na dolegliwości dróg moczowych zebrano na stronie zioła na drogi moczowe.

Raport HMPC wymienia jako główne składniki ziela garbniki, stanowiące od 4 do 14% suchej masy, z oenoteiną B na czele, a także 1–2% flawonoidów, głównie glikozydów kemferolu i kwercetyny. Garbniki nadają naparowi cierpki smak. Wskazanie w monografii nie opiera się na badaniach tych związków, tylko na długiej tradycji stosowania ziela.

Przerost prostaty daje podobne objawy jak inne choroby, w tym rak gruczołu krokowego. Dlatego ziele pije się dopiero wtedy, gdy przyczynę dolegliwości ustali urolog. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza.

Herbata z wierzbownicy

Monografia podaje 1,5–2 g rozdrobnionego ziela na 250 ml wrzątku, jako napar pity dwa razy dziennie. Naczynie przykrywa się na czas parzenia, a potem napar odcedza. Ogólne zasady przygotowania naparów opisuje tekst o naparach i wywarach. Według monografii możliwe jest długotrwałe stosowanie, ale tylko przy wskazaniu potwierdzonym wcześniej przez lekarza. Herbata ma lekko cierpki smak, bo ziele zawiera dużo garbników.

Z czym można pomylić wierzbownicę drobnokwiatową

W Polsce rośnie kilkanaście gatunków wierzbownic i część z nich mieszańcuje się ze sobą, więc nawet botanicy rozróżniają je czasem z trudem. Żadna nie jest groźnie trująca, ale nie każda jest surowcem z monografii.

• Wierzbownica kosmata (Epilobium hirsutum). Rośnie w tych samych miejscach, ale jest wyższa, do 1,5 m, i ma kwiaty duże, około 2 cm, intensywnie purpuroworóżowe. Liście nasadą obejmują łodygę. Czeski kodeks farmaceutyczny, na który powołuje się raport HMPC, wymaga, żeby w surowcu nie było ani wierzbownicy kosmatej, ani wierzbówki kiprzycy.
• Wierzbówka kiprzyca (Epilobium angustifolium, dziś też Chamaenerion angustifolium). Wysoka, do 1,5 m, z dużymi purpurowymi kwiatami w długich gronach na szczytach pędów, typowa dla zrębów i polan. Jest objęta tą samą monografią, ale to inny gatunek, który trzeba oznaczyć osobno.
• Wierzbownica górska i wierzbownica różowa (Epilobium montanum, E. roseum). Mają podobnie drobne kwiaty, ale są niemal nagie albo słabiej owłosione. Według raportu HMPC część farmakopei dopuszcza je jako surowiec obok drobnokwiatowej.

Zasada praktyczna przy samodzielnym zbiorze: drobne, bladoróżowe kwiaty, łodyga gęsto i miękko owłosiona, liście nieobejmujące łodygi i czterołatkowe znamię. Kto nie jest pewien gatunku, kupuje ziele w sklepie zielarskim.

Kiedy i jak zbierać wierzbownicę drobnokwiatową

Według monografii surowcem są nadziemne części rośliny zebrane przed kwitnieniem albo w czasie kwitnienia, w praktyce od czerwca do sierpnia. Pędy ścina się nożem lub sekatorem kilka centymetrów nad ziemią, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Odrzuca się zbrązowiałe dolne liście i pędy z puchem dojrzałych nasion, który zanieczyszcza susz.

Wierzbownica lubi miejsca wilgotne, a takie stanowiska często leżą przy drogach, polach i odpływach z gospodarstw. Ziela nie zbiera się z rowów przy ruchliwych drogach, z brzegów zanieczyszczonych cieków ani z miedz przy polach pryskanych środkami ochrony roślin. Na jednym stanowisku zostawia się część roślin, żeby zdążyły się rozsiać. Wierzbownica drobnokwiatowa nie jest w Polsce gatunkiem chronionym.

Suszenie i przechowywanie

Ziele wiąże się w luźne pęczki i wiesza w cieniu, w przewiewnym miejscu, albo kroi i rozkłada cienką warstwą na sicie. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 40°C. Słońce odbarwia liście i kwiaty, a gruba warstwa mokrego ziela łatwo pleśnieje, bo roślina rośnie w wilgoci i zbiera się ją soczystą.

Susz jest gotowy, gdy łodygi łamią się z trzaskiem, a liście kruszą w palcach. Ziele kroi się lub kruszy na kawałki wielkości herbaty i przechowuje w szczelnym słoju albo papierowej torbie w suchej, ciemnej szafce. Najlepiej zużyć je w ciągu roku. Ogólne zasady opisuje artykuł Jak suszyć zioła.

Uprawa

W ogrodzie wierzbownicę uprawia się rzadko, bo w wilgotnych miejscach pojawia się sama. Jeśli ma rosnąć na działce, potrzebuje stanowiska słonecznego lub półcienistego i stale wilgotnej, próchnicznej gleby, na przykład przy oczku wodnym albo w obniżeniu terenu. Rozmnaża się z nasion wysiewanych płytko na wilgotne podłoże albo przez podział kępy wiosną.

Nasiona z puchem rozlatują się z wiatrem, więc wierzbownica łatwo zarasta sąsiednie grządki. Żeby temu zapobiec, ścina się pędy przed dojrzeniem torebek, co i tak pokrywa się z terminem zbioru ziela. Kępę po kilku latach odmładza się przez podział.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Jedynym przeciwwskazaniem wymienionym w monografii jest nadwrażliwość na wierzbownicę. Interakcji z lekami ani działań niepożądanych nie zgłoszono. Nie badano wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów. Monografia podkreśla, że do lekarza trzeba się zgłosić, jeśli objawy się nasilają albo pojawia się gorączka, skurcze, krew w moczu, ból przy oddawaniu moczu lub zatrzymanie moczu. Osoby przyjmujące leki na prostatę powinny omówić picie herbaty z urologiem, żeby nie maskować objawów, które lekarz ocenia przy kontroli.

Ponieważ wskazanie dotyczy wyłącznie mężczyzn z przerostem prostaty, monografia uznaje stosowanie w ciąży i podczas karmienia piersią za nieistotne. Nie znaczy to, że jest bezpieczne, tylko że nikt go nie oceniał, więc w ciąży wierzbownicy nie pije się leczniczo bez zgody lekarza. Z tego samego powodu monografia nie przewiduje stosowania u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat. Danych o płodności brak. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.