Melisa lekarska

Melisa lekarska (Melissa officinalis) to bylina z rodziny jasnotowatych o wyraźnym cytrynowym zapachu liści. Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego, a w Polsce rośnie w ogrodach i przy domach, czasem dziczeje w ich pobliżu. Surowcem są liście zbierane od czerwca do sierpnia, przed kwitnieniem. Jest mniej ekspansywna niż mięta pieprzowa, a w mieszankach łagodnych ziół często łączy się ją z kwiatem lipy drobnolistnej.

Jak rozpoznać melisę lekarską

Melisa tworzy zwartą, krzaczastą kępę wysokości 40–80 cm. Łodygi są czworokątne, rozgałęzione, lekko owłosione. Liście ułożone naprzeciwlegle, jajowate, u nasady często lekko sercowate, karbowane na brzegu, jasno- lub żółtawozielone, z wyraźnie pomarszczoną, siateczkowatą powierzchnią i delikatnymi włoskami. Kwiaty są drobne, białe, kremowe lub bladoróżowe, zebrane w luźne okółki w kątach górnych liści. Kwitnie od czerwca do sierpnia i chętnie odwiedzają ją pszczoły, od czego pochodzi nazwa (gr. melissa, pszczoła).

Najpewniejsza cecha to zapach. Roztarty liść pachnie świeżo cytryną, bez śladu mentolu. Melisa nie wypuszcza długich rozłogów jak mięta, tylko rozrasta się powoli z kępy i rozsiewa z nasion.

Z czym można pomylić melisę lekarską

Z daleka melisę łatwo wziąć za kilka innych roślin o podobnych, karbowanych liściach. Żadna z nich nie jest groźnie trująca, ale żadna nie jest surowcem melisy.

• Mięty. Mają liście bardziej lancetowate, kwiaty w kłosach lub główkach i zapach mentolu. Mięta rozłazi się rozłogami.
• Kocimiętka właściwa (Nepeta cataria), zwłaszcza odmiana cytrynowa. Liście są szarozielone, filcowate od spodu, a zapach cytrynowy miesza się z ostrym, „kocim”. Kwiaty zebrane są w gęste kłosy na szczycie pędu.
• Jasnota biała (Lamium album). Liście podobnego kształtu, ale ciemniejsze i bez zapachu cytryny, kwiaty duże, białe, dwuwargowe, od wiosny.
• Pokrzywa zwyczajna. Liście są dłuższe, ostro piłkowane i parzą, co zwykle rozstrzyga sprawę od razu.

Inne rośliny o cytrynowym zapachu, na przykład werbena cytrynowa czy trawa cytrynowa, wyglądają zupełnie inaczej i nie są melisą, choć bywają z nią mylone w sklepowych mieszankach.

Kiedy i jak zbierać melisę lekarską

Liście mają najwięcej olejku tuż przed kwitnieniem, zwykle w czerwcu. Po zakwitnięciu stają się twardsze, a zapach słabnie. Zbiera się w suchy dzień, rano, po obeschnięciu rosy, zanim słońce mocno nagrzeje kępę. Pędy ścina się nożycami 10–15 cm nad ziemią. Melisa szybko odrasta, więc w sezonie można ją zebrać dwa, a na dobrym stanowisku trzy razy. Ostatnie cięcie robi się najpóźniej pod koniec sierpnia, żeby kępa zdążyła się wzmocnić przed zimą.

Do suszenia nadają się tylko zdrowe, zielone liście. Pożółkłe, z plamami albo oblepione kurzem odrzuca się. Liści nie myje się przed suszeniem, dlatego roślina powinna rosnąć z dala od ruchliwej drogi.

Suszenie i przechowywanie

Melisa jest jednym z najbardziej kapryśnych ziół w suszeniu. Liście łatwo brązowieją, jeśli schną za wolno albo leżą zbyt grubą warstwą, i wtedy tracą cytrynowy zapach. Najlepiej obrać je z łodyg zaraz po zbiorze i rozłożyć jedną warstwą na sicie lub papierze w ciepłym, ciemnym i przewiewnym miejscu. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 35°C. Liści nie zgniata się ani nie przewraca zbyt często, bo w miejscach uszkodzeń ciemnieją.

Susz jest gotowy, gdy liście kruszą się w palcach, a nerwy łamią się zamiast zginać. Dobry susz jest zielony i pachnie cytryną. Przechowuje się go w całości, w szczelnym słoju z dala od światła i zużywa w ciągu roku, bo aromat słabnie szybciej niż u mięty. Szczegóły w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Melisa lubi stanowisko słoneczne lub lekko ocienione, osłonięte od wiatru, i glebę żyzną, przepuszczalną, umiarkowanie wilgotną. Najprościej rozmnaża się ją przez podział kępy wiosną albo z nasion. Nasiona kiełkują na świetle, więc wysiewa się je płytko w marcu lub kwietniu do doniczek i tylko dociska do podłoża, a rozsadę sadzi do gruntu po przymrozkach, co 30–40 cm.

Pierwszy zbiór z siewu jest skromny, pełny daje kępa od drugiego roku. W łagodne zimy melisa zimuje bez problemu, ale w mroźne i bezśnieżne bywa zawodna, więc warto okryć nasadę kępy liśćmi lub gałązkami. Co kilka lat starą kępę dzieli się i przesadza, bo w środku zaczyna zamierać. Jeśli nie chce się, żeby melisa rozsiała się po ogrodzie, ścina się ją przed dojrzeniem nasion.

Tradycyjne zastosowanie

Dla liścia melisy istnieje unijna monografia HMPC. Melisa ma w niej status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Wskazania to łagodzenie łagodnych objawów stresu psychicznego i ułatwienie zasypiania oraz objawowe łagodzenie łagodnych dolegliwości trawiennych, w tym wzdęć. Napar przygotowuje się w monografii z wrzątkiem, więc pytanie, czy melisę zalewa się wrzątkiem, ma prostą odpowiedź: tak, pod przykryciem. Proporcje są w opisie naparu powyżej i w artykule o naparach i wywarach.

W polskiej tradycji melisę pito wieczorem, często razem z kwiatem lipy lub koszyczkami rumianku pospolitego. Jeśli dolegliwości utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie albo się nasilają, trzeba zwrócić się do lekarza. To opis zwyczaju i statusu w monografii, nie zalecenie terapeutyczne.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Monografia jako przeciwwskazanie wymienia nadwrażliwość na melisę. Danych o interakcjach z lekami nie ma. Melisa może upośledzać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn, więc po naparze, który wywołuje senność, nie siada się za kierownicą. Osoby przyjmujące leki nasenne, uspokajające albo leki na tarczycę powinny omówić picie melisy z lekarzem lub farmaceutą.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych monografia go nie zaleca. Stosowanie u dzieci poniżej 12 lat również nie jest zalecane, bo brak wystarczających danych. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.