Tablica I · dziurawcowate
Dziurawiec zwyczajny
Hypericum perforatum
Dziurawiec zwyczajny to bylina o złocistych kwiatach i prześwitujących listkach, klasyczne zioło letnich łąk.
Dziurawiec zwyczajny to bylina łąk, miedz, ugorów i suchych przydroży, pospolita w całej Polsce i kwitnąca na złoto od czerwca do sierpnia. Liście oglądane pod światło wyglądają jak nakłute igłą. Surowcem jest kwitnące ziele, czyli górne części pędów z kwiatami i pąkami. Rośnie dziko, ale da się go też wprowadzić do ogrodu obok pokrzywy zwyczajnej i rumianku pospolitego.
Jak rozpoznać dziurawiec zwyczajny
Dziurawiec dorasta do 30–80 cm. Łodyga jest prosta, sztywna, w górnej części rozgałęziona. Najważniejsza cecha to dwie podłużne listewki biegnące po przeciwnych stronach łodygi, dobrze wyczuwalne palcami. Liście są naprzeciwległe, siedzące, drobne i eliptyczne. Pod światło widać w nich liczne jasne, prześwitujące kropki, czyli zbiorniczki z olejkiem. Stąd nazwa perforatum, czyli „przedziurawiony”.
Kwiaty mają pięć złotożółtych płatków z czarnymi kropkami na brzegach i pęczki licznych pręcików. Zebrane są w szczytowe, wiechowate kwiatostany. Po roztarciu pąków albo kwiatów na palcach zostaje czerwono-fioletowy barwnik. Owocem jest torebka z drobnymi nasionami. Roślina lubi słońce i suche, nieużytkowane miejsca: skraje lasów, nasypy, wrzosowiska, porzucone pola.
Z czym można pomylić dziurawiec zwyczajny
W Polsce rośnie kilka gatunków dziurawca. Najczęściej spotykany obok zwyczajnego jest dziurawiec czteroboczny (Hypericum maculatum). Ma łodygę z czterema listewkami i liście z bardzo nielicznymi prześwitami albo bez nich. Dziurawiec skrzydełkowaty rośnie w miejscach wilgotnych i ma wyraźnie oskrzydloną łodygę, a dziurawiec kosmaty jest cały owłosiony. Do zbioru nadaje się tylko gatunek z dwiema listewkami i gęsto „nakłutymi” liśćmi.
Groźniejsza pomyłka to starzec jakubek (Jacobaea vulgaris). Rośnie w tych samych miejscach i kwitnie na żółto latem, ale jest trujący: zawiera alkaloidy pirolizydynowe uszkadzające wątrobę. Starzec ma koszyczki przypominające małe żółte stokrotki, z płatkami dookoła żółtego środka, i liście głęboko pierzasto wcięte. Dziurawiec ma pojedyncze kwiaty z pięcioma płatkami i całe, drobne liście. Żółte, guzikowate koszyczki bez płatków ma z kolei wrotycz, o silnym zapachu i pierzastych liściach. Również jego się nie zbiera.
Kiedy i jak zbierać dziurawiec zwyczajny
Ziele zbiera się na początku kwitnienia, gdy część kwiatów jest już otwarta, a część pąków jeszcze zamknięta. Zwykle przypada to na drugą połowę czerwca i lipiec. Ścina się nożem lub sekatorem górne 20–30 cm pędów, bez zdrewniałych dolnych części łodygi. Najlepszy jest suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, bo wtedy kwiaty są otwarte.
Z jednego stanowiska nie zbiera się wszystkich roślin; część zostawia się do zawiązania nasion. Omija się przydroża, nasypy kolejowe i skraje pól, które mogły być pryskane. Wybiera się zdrowe pędy, bez szarego nalotu i bez śladów żerowania.
Suszenie i przechowywanie
Pędy wiąże się w cienkie, luźne pęczki i wiesza w cieniu, na przewiewnym strychu albo pod wiatą. Można je też rozłożyć cienką warstwą na sicie. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 40°C. Na słońcu kwiaty szybko płowieją, a susz traci barwę i zapach. Ziele jest suche, gdy łodyżki łamią się z trzaskiem, a liście kruszą w palcach.
Gotowy susz przechowuje się w ciemnym, szczelnie zamkniętym słoju. Na świetle szybko blednie i traci charakterystyczny, lekko balsamiczny zapach. Najlepiej zużyć go w ciągu roku. Ogólne zasady opisuje artykuł Jak suszyć zioła.
Uprawa
Dziurawiec lubi stanowisko słoneczne i glebę przepuszczalną, nawet piaszczystą i dość suchą. Na żyznej, mokrej ziemi rośnie gorzej. Nasiona są bardzo drobne, więc wysiewa się je wiosną płytko, ledwie przykrywając ziemią, albo przenosi do ogrodu młode rośliny. Jest byliną: po zadomowieniu wraca co roku i rozsiewa się sam, a w pierwszym roku zwykle kwitnie słabo.
Na rabacie ziołowej dobrze sąsiaduje z rumiankiem pospolitym, który też wymaga światła. Pielęgnacja ogranicza się do pielenia w pierwszym roku i usuwania zeschniętych pędów wczesną wiosną.
Tradycyjne zastosowanie
W tradycji ludowej z kwitnącego ziela robiono napary, a z kwiatów olej macerowany na słońcu, który od dziurawca nabiera czerwonej barwy. Stosowano go zewnętrznie. Olej z dziurawca bywa mylony z olejem z nagietka lekarskiego, choć to zupełnie inne rośliny.
Monografia Europejskiej Agencji Leków (komitet HMPC) rozróżnia dwa rodzaje zastosowania. Określone wyciągi z dziurawca mają dobrze ugruntowane zastosowanie w łagodnych i umiarkowanych epizodach depresyjnych. To produkty lecznicze o ustandaryzowanym składzie, a nie domowa herbatka. Pozostałe przetwory, w tym herbata z ziela, to tradycyjne produkty lecznicze roślinne stosowane wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania: przy przejściowym wyczerpaniu psychicznym, łagodnych dolegliwościach żołądkowo-jelitowych i niepokoju nerwowym z trudnościami w zasypianiu, a zewnętrznie przy drobnych stanach zapalnych skóry. Nastrój obniżony dłużej niż kilka tygodni wymaga lekarza, nie ziół.
Przeciwwskazania, ciąża i dzieci
Dziurawiec to zioło, przy którym ostrożność jest najważniejsza. Przyspiesza rozkład wielu leków w wątrobie, przez co mogą one przestać działać. Monografia HMPC wymienia przeciwwskazanie do łączenia go z doustnymi lekami przeciwzakrzepowymi typu kumaryn (na przykład warfaryną), cyklosporyną, takrolimusem, ewerolimusem i syrolimusem, lekami przeciw HIV z grupy inhibitorów proteazy i nukleozydowych inhibitorów odwrotnej transkryptazy oraz z irynotekanem, imatynibem i innymi lekami przeciwnowotworowymi. Ostrożności wymaga też łączenie go m.in. z digoksyną, simwastatyną, metadonem, alprazolamem i lekami przeciwdepresyjnymi z grupy SSRI. Obniża skuteczność antykoncepcji hormonalnej, a przed planowanym zabiegiem w znieczuleniu trzeba powiedzieć lekarzowi o jego przyjmowaniu.
Podczas stosowania doustnego należy unikać intensywnego słońca i solarium, bo u osób o jasnej karnacji mogą wystąpić reakcje podobne do oparzenia. Opisywano też dolegliwości żołądkowe, zmęczenie, niepokój i reakcje alergiczne skóry.
Dziurawca nie zaleca się w ciąży ani podczas karmienia piersią: bezpieczeństwo nie zostało ustalone, a badania na zwierzętach wykazały toksyczny wpływ na rozród. Doustnie nie zaleca się go osobom poniżej 18 lat, a na skórę dzieciom poniżej 12 lat. Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe, zapytaj farmaceutę przed pierwszą filiżanką.
Więcej o ogólnych zasadach przeczytasz w tekście Bezpieczne stosowanie ziół.
Opublikowano: Aktualizacja: 4 min czytania
Źródła
Dziurawiec zwyczajny: pytania i odpowiedzi
Czy dziurawiec można pić w ciąży?
Nie zaleca się tego. Monografia HMPC podaje, że bezpieczeństwo w ciąży i podczas karmienia piersią nie zostało ustalone, a badania na zwierzętach wykazały toksyczny wpływ na rozród. Dotyczy to także herbatek z dziurawca.
Czy dziurawiec osłabia działanie tabletek antykoncepcyjnych?
Tak, może. Według monografii HMPC dziurawiec obniża stężenie hormonów z doustnej antykoncepcji, co może wywołać krwawienia międzymiesiączkowe i zmniejszyć skuteczność ochrony. Przy jego stosowaniu zaleca się dodatkową metodę antykoncepcji.
Jak odróżnić dziurawiec zwyczajny od starca jakubka?
Dziurawiec ma kwiaty z pięcioma osobnymi płatkami i całe, drobne liście z prześwitującymi kropkami. Starzec jakubek ma koszyczki podobne do małych stokrotek i liście głęboko pierzasto wcięte. Starzec jest trujący, więc przy wątpliwościach rośliny się nie zbiera.
Dlaczego po dziurawcu nie wolno się opalać?
Substancje zawarte w dziurawcu mogą uwrażliwiać skórę na światło. Monografia HMPC zaleca unikanie intensywnego promieniowania UV w czasie stosowania, a u osób o jasnej karnacji opisuje mrowienie, pieczenie i reakcje przypominające oparzenie słoneczne.
Kiedy zbierać dziurawiec zwyczajny?
Dziurawiec zwyczajny zbiera się zwykle od czerwca do lipca, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Dokładny termin zależy od regionu i pogody w danym roku.
Jak suszyć dziurawiec zwyczajny?
Ścięte kwitnące szczyty pędów wiąże się w cienkie pęczki i suszy w cieniu i przewiewie, w temperaturze nie wyższej niż około 40°C, bo na słońcu i w upale kwiaty szybko płowieją. Susz jest gotowy, gdy łodyżki łamią się z trzaskiem.
Jak zaparzyć dziurawiec zwyczajny?
Łyżkę suszu zalewa się szklanką wrzątku i parzy pod przykryciem 10–15 minut. Dziurawiec wchodzi w interakcje z wieloma lekami, między innymi z antykoncepcją hormonalną, i uwrażliwia skórę na słońce, więc przed piciem trzeba porozmawiać z lekarzem albo farmaceutą.
Jaką część dziurawca zwyczajnego się zbiera?
Zbiera się: kwitnące ziele. Surowiec suszy się w cieniu i przewiewie, a potem przechowuje w szczelnym, ciemnym słoju.
Jaka jest łacińska nazwa dziurawca zwyczajnego?
Łacińska nazwa gatunku to Hypericum perforatum. To bylina z rodziny dziurawcowatych (Hypericaceae). Nazwa łacińska pozwala uniknąć pomyłek z podobnymi gatunkami.
Czy dziurawiec zwyczajny można stosować bez konsultacji?
Opisy w katalogu mają charakter informacyjny i nie są poradą medyczną. Zioła mogą wchodzić w interakcje z lekami — przed stosowaniem, zwłaszcza w ciąży, u dzieci lub przy przyjmowaniu leków, skonsultuj się z lekarzem albo farmaceutą.
Uwaga: treści mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza, farmaceuty ani wykwalifikowanego zielarza. Zanim zaparzysz nowy gatunek, przeczytaj bezpieczne stosowanie ziół.
