Brzoza brodawkowata

Brzoza brodawkowata to drzewo, które w Polsce rozpozna prawie każdy. Rośnie w lasach, na nieużytkach, przy drogach i w miastach, w całym kraju. Surowcem zielarskim są przede wszystkim młode liście zbierane w maju i czerwcu, a dawniej także lepkie pąki zbierane wczesną wiosną, zanim się rozwiną. Na przedwiośniu pozyskuje się też sok brzozowy.

Jak rozpoznać brzozę brodawkowatą

Drzewo dorasta do 25–30 m i ma luźną, jasną koronę. Kora młodych i średnich pni jest biała, gładka i łuszczy się poziomymi pasami. U podstawy starszych drzew pęka na czarne, głęboko spękane płaty. Cienkie gałązki zwisają, zwłaszcza u starszych drzew, i są pokryte drobnymi, szorstkimi brodawkami z żywicy. Od nich pochodzi polska nazwa gatunku.

Liście są trójkątne lub romboidalne, z długo zaostrzonym wierzchołkiem, podwójnie piłkowane, nagie i lekko lepkie, gdy są młode. W kwietniu, razem z rozwijaniem się liści, drzewo wytwarza żółtawe, zwisające kotki męskie, które sypią pyłkiem. Pyłek brzozy to jeden z najczęstszych alergenów wiosennych w Polsce.

Z czym można pomylić brzozę brodawkowatą

• Brzoza omszona (Betula pubescens) ma młode gałązki owłosione, bez brodawek, i bardziej jajowate, mniej zaostrzone liście. Gałązki nie zwisają tak wyraźnie. Rośnie na wilgotnych i bagiennych glebach, często na torfowiskach. Jej liście są tym samym surowcem: unijna monografia obejmuje oba gatunki.
• Osika i topole też mają jasną korę, ale nie łuszczy się ona papierowymi pasami, a liście są okrągławe, na długich, spłaszczonych ogonkach.

Pomyłka z brzozą omszoną nie ma znaczenia dla zbioru. Żadne drzewo podobne do brzozy nie jest trujące.

Kiedy i jak zbierać brzozę brodawkowatą

Liście zbiera się w maju i czerwcu, gdy są młode, w pełni rozwinięte, jeszcze jasnozielone i delikatne. Zrywa się je w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, z niskich gałęzi albo z młodych drzew. Nie obrywa się wszystkich liści z jednej gałęzi ani nie łamie gałęzi. Pąki zbiera się w marcu i na początku kwietnia, gdy są nabrzmiałe i lepkie.

Omija się drzewa przy ruchliwych drogach, na terenach przemysłowych i na nieużytkach, gdzie mogła być składowana ziemia z zanieczyszczeniami. Brzoza chętnie rośnie właśnie w takich miejscach, więc wybór stanowiska ma tu znaczenie. Do nacinania drzew i zbierania soku w lesie państwowym potrzebna jest zgoda nadleśnictwa.

Suszenie i przechowywanie

Liście rozkłada się cienką warstwą i suszy w cieniu i przewiewie albo w suszarce w temperaturze do 40°C. Dobrze wysuszone pozostają zielone i kruszą się w palcach. Brązowe, poczerniałe liście to znak, że suszenie trwało za długo albo było za wilgotno. Pąki suszy się tak samo, ale ze względu na żywicę dłużej się kleją i lepiej rozłożyć je na papierze, nie na sicie. Susz przechowuje się w szczelnym pojemniku, z dala od światła, i zużywa w ciągu roku. Ogólne zasady opisuje poradnik jak suszyć zioła.

Gdzie rośnie i czy warto ją sadzić

Brzoza jest gatunkiem pionierskim. Jako jedna z pierwszych zasiedla porzucone pola, wyrobiska i pogorzeliska. Nie ma wymagań co do gleby i rośnie nawet na piaszczystej, ubogiej ziemi, ale potrzebuje dużo słońca i źle znosi zacienienie.

Na liście do suszenia nie trzeba sadzić własnego drzewa, bo brzoz w okolicy zwykle nie brakuje. Jeśli ktoś chce ją mieć w ogrodzie, sadzi ją z dala od domu i grządek. Jej płytkie korzenie mocno przesuszają glebę, a pod koroną trudno uprawiać inne rośliny. W domu alergika lepiej z niej zrezygnować. Wiosną w podobny sposób zbiera się młode liście pokrzywy zwyczajnej.

Tradycyjne zastosowanie

Napar z liści brzozy to jeden z najstarszych ziołowych zwyczajów w Polsce. Pito go wiosną, przy łagodnych dolegliwościach dróg moczowych, popijając dużą ilością wody. Sok brzozowy pije się świeży jako wiosenny napój. Jest słodkawy, prawie przezroczysty i szybko fermentuje, dlatego przechowuje się go w lodówce i wypija w ciągu kilku dni. Monografia HMPC dotyczy liści, nie soku, więc tradycyjne opisy jego działania nie mają takiej oceny.

Unijna monografia HMPC opisuje liść brzozy jako tradycyjny produkt leczniczy roślinny stosowany w celu zwiększenia ilości wydalanego moczu i przepłukania dróg moczowych, jako uzupełnienie przy łagodnych dolegliwościach dróg moczowych, wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Monografia dotyczy dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat. Zgodnie z opisem EMA stosuje się go zwykle 2–4 tygodnie, a jeśli objawy się utrzymują, trzeba zgłosić się do lekarza. Jak przygotować napar z liści, opisuje poradnik napary i wywary. Podobnie tradycyjnie stosuje się skrzyp polny.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Monografia HMPC wymienia dwa przeciwwskazania: nadwrażliwość na liście brzozy lub pyłek brzozy oraz stany, w których zaleca się ograniczenie płynów, np. ciężkie choroby serca lub nerek. Osoby uczulone na pyłek brzozy nie powinny więc pić naparu z liści.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych nie jest ono zalecane. Nie stosuje się go u dzieci poniżej 12 lat. Interakcji z lekami monografia nie opisuje. Wśród działań niepożądanych EMA wymienia dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, wymioty i biegunka, oraz reakcje alergiczne, np. świąd, wysypkę i katar.

Przed sięgnięciem po zioła na dłużej warto przeczytać artykuł Bezpieczne stosowanie ziół.