Chmiel zwyczajny

Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus) to pnąca bylina z rodziny konopiowatych, krewna konopi. W Polsce rośnie dziko w łęgach, olszynach, nadrzecznych zaroślach i na wilgotnych skrajach lasów, a na plantacjach, głównie na Lubelszczyźnie, uprawia się go dla browarów. Surowcem zielarskim są szyszki, czyli żeńskie kwiatostany, zbierane w sierpniu i wrześniu. W naparach na sen chmiel od dawna łączy się z kozłkiem lekarskim i melisą lekarską.

Jak rozpoznać chmiel zwyczajny

Chmiel co roku wypuszcza z kłącza nowe pędy, które w jednym sezonie wspinają się na kilka metrów, a jesienią zamierają. Łodyga nie ma wąsów czepnych. Sama owija się wokół podpory zgodnie z ruchem wskazówek zegara i jest szorstka od haczykowatych włosków, które przy przesuwaniu dłoni w dół wyraźnie drapią. Liście są ułożone naprzeciwlegle, na długich ogonkach, dłoniasto trzy- lub pięcioklapowe, piłkowane i szorstkie. Na górze pędu bywają niepodzielone, sercowate.

Chmiel jest dwupienny: rośliny męskie i żeńskie rosną osobno. Męskie mają luźne wiechy drobnych, żółtawozielonych kwiatów, które po przekwitnięciu opadają. Żeńskie tworzą charakterystyczne szyszki długości 2–4 cm, zbudowane z zachodzących na siebie, papierowatych łusek. U nasady łusek siedzą drobne żółte gruczoły, czyli lupulina. To ona daje szyszkom gorzki smak i mocny, żywiczny zapach i to ona brudzi palce żółtym pyłem. Chmiel kwitnie w lipcu i sierpniu, a szyszki dojrzewają od sierpnia do września.

Na co pomaga chmiel zwyczajny? Właściwości i zastosowanie

Według unijnej monografii szyszki chmielu stosuje się przy łagodnych objawach stresu psychicznego i jako pomoc w zasypianiu. Komitet ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) przy Europejskiej Agencji Leków nadał im status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego w tych wskazaniach wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Monografia przewiduje stosowanie u dorosłych i młodzieży od 12 lat. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie albo się nasilają, trzeba zwrócić się do lekarza.

O właściwościach szyszek decyduje głównie lupulina, w której są gorzkie kwasy i olejek eteryczny. Ten sam surowiec trafia do piwa, ale piwo nie jest preparatem ziołowym i nie zastępuje naparu. Inne zioła o podobnym wskazaniu zebrano na stronie zioła na uspokojenie.

Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza ani farmaceuty.

Herbata z chmielu

Monografia podaje bardzo małe ilości, bo szyszki są lekkie: przy stresie pół grama rozkruszonych szyszek na 150–200 ml wrzątku, do czterech razy dziennie, a na sen 0,5–1 g na tę samą ilość wody, 30–60 minut przed snem. Napar parzy się pod przykryciem około 10 minut. Bez wagi łatwo przesadzić, dlatego przy samodzielnie zebranym suszu warto choć raz zważyć porcję. Proporcje i różnicę między naparem a wywarem opisuje artykuł o naparach i wywarach.

Herbata z chmielu jest wyraźnie gorzka. Dlatego w tradycji rzadko pije się ją samą, częściej w mieszance z melisą, kozłkiem albo kwiatem lipy. Po naparze, który wywołuje senność, nie siada się za kierownicą.

Z czym można pomylić chmiel zwyczajny

Gdy pnącze ma już szyszki, pomyłka jest prawie niemożliwa. Problem pojawia się wiosną i u roślin męskich, gdy w zaroślach rośnie obok innych pnączy. Najważniejszy jest trujący przestęp.

• Przestęp biały (Bryonia alba) i rzadszy przestęp dwupienny (Bryonia dioica). Rośliny trujące, zwłaszcza owoce i gruby, bulwiasty korzeń. Wspinają się za pomocą spiralnych wąsów czepnych, których chmiel nie ma. Mają dłoniasto klapowane liście, drobne zielonkawobiałe kwiaty o pięciu płatkach i kuliste jagody, czarne u przestępu białego, czerwone u dwupiennego. Szyszek nie tworzą nigdy.
• Kielisznik zaroślowy (Calystegia sepium). Też się owija, ale ma gładkie, strzałkowate liście i duże, białe kwiaty w kształcie lejka.
• Powojnik pnący (Clematis vitalba). Wspina się ogonkami liści, ma liście pierzaste, białe kwiaty i puszyste owocostany. Jego sok podrażnia skórę.
• Winobluszcz, czyli dzikie wino. Czepia się wąsami z przylgami i ma granatowe jagody.

Zasada praktyczna: zbiera się tylko szyszki z pnącza o szorstkiej, owijającej się łodydze bez wąsów i z naprzeciwległymi, klapowanymi liśćmi. Wszystko, co ma wąsy albo jagody, zostaje na miejscu.

Kiedy i jak zbierać chmiel zwyczajny

Szyszki zbiera się w sierpniu i na początku września, gdy są w pełni wykształcone, sprężyste, zielonożółte i lekko lepkie, a po roztarciu zostawiają na palcach żółty pył. Zbyt wcześnie zebrane mają mało lupuliny. Przejrzałe brązowieją, łuski się rozchylają, a pył się osypuje. Zbiera się w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, odrywając same szyszki z krótkim ogonkiem. Pędów nie trzeba ścinać. Szyszki zbiera się do koszyka lub płóciennej torby, luźno, bez ugniatania, bo zgniecione łuski szybko ciemnieją.

Szyszki są tylko na roślinach żeńskich, więc w zaroślach trzeba odszukać właściwe pnącze. Chmiel zwyczajny nie jest w Polsce gatunkiem chronionym. Mimo to nie zbiera się go przy ruchliwych drogach, na płotach przy opryskiwanych polach ani w miejscach zanieczyszczonych. Przy zbiorze chmiel drapie skórę, więc wygodniej pracować w rękawiczkach i z długim rękawem.

Suszenie i przechowywanie

Świeże szyszki szybko się zaparzają w stosie i ciemnieją, dlatego suszy się je od razu po zbiorze. Rozkłada się je cienką warstwą na sicie lub papierze w ciemnym, przewiewnym miejscu albo w suszarce w temperaturze do około 40°C. Przewraca się je delikatnie, bo suche łuski łatwo się kruszą, a lupulina osypuje.

Susz jest gotowy, gdy oś szyszki łamie się zamiast zginać, a łuski szeleszczą. Przechowuje się go w całości, w szczelnym słoju lub puszce, w chłodnym i ciemnym miejscu, osobno od innych ziół. Lupulina z czasem utlenia się na powietrzu i świetle. Stary lub źle przechowywany susz traci świeży, żywiczny zapach i nabiera serowego, wtedy nadaje się już tylko do wyrzucenia. Najlepiej zużyć go w ciągu roku. Ogólne zasady są w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Chmiel potrzebuje słońca, żyznej i stale lekko wilgotnej gleby oraz mocnej podpory wysokiej na kilka metrów: sznura, siatki, pergoli albo drzewa. Rozmnaża się go wiosną z sadzonek kłącza. Do zbioru szyszek sadzi się sadzonki z roślin żeńskich, bo z nasion często wyrastają rośliny męskie. Martwe pędy wycina się jesienią albo wczesną wiosną.

Chmiel rośnie bujnie i z czasem rozrasta się kłączami, więc potrzebuje miejsca z dala od innych roślin, które mógłby zagłuszyć. W przydomowym ogrodzie jedna lub dwie rośliny wystarczą na zapas szyszek do naparów. Pędy rosną bardzo szybko, więc wiosną trzeba je kilka razy nakierować na podporę, a nadmiar młodych pędów wyłamać, żeby pnącze nie splątało się w gęstwinę.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Monografia jako przeciwwskazanie wymienia nadwrażliwość na chmiel. Działania niepożądane nie są w niej znane, nie opisano też interakcji z lekami. Chmiel może jednak upośledzać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn, więc po naparze, który wywołuje senność, nie prowadzi się samochodu. Osoby przyjmujące leki nasenne albo uspokajające powinny omówić picie chmielu z lekarzem lub farmaceutą.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych monografia go nie zaleca. Stosowanie u dzieci poniżej 12 lat również nie jest zalecane, bo brak wystarczających danych. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.