Lipa drobnolistna

Lipa drobnolistna (Tilia cordata) to rodzime drzewo liściaste o sercowatych liściach i intensywnie pachnących, żółtawych kwiatostanach z charakterystyczną skrzydełkowatą przysadką. W Polsce rośnie w lasach liściastych, zwłaszcza w grądach, a także w parkach, alejach i na wsiach. Surowcem jest kwiatostan razem z przysadką, zbierany od drugiej połowy czerwca do początku lipca. Napar z kwiatu lipy to w polskich domach klasyka zimowych wieczorów, obok koszyczków rumianku pospolitego.

Jak rozpoznać lipę drobnolistną

To drzewo dorastające do 20–30 m, z szeroką, gęstą koroną i ciemnoszarą, podłużnie spękaną korą. Liście są ułożone naprzemianlegle, w dwóch rzędach, okrągławo-sercowate, z krótkim zaostrzonym szczytem, drobno piłkowane, mają zwykle 3–8 cm długości. Wierzch jest ciemnozielony i nagi, spód sinawy, a w kątach nerwów siedzą rdzawe kępki włosków. To najpewniejsza cecha odróżniająca ją od innych lip.

Kwiatostany wyrastają na długiej szypułce zrośniętej do połowy z jasnozieloną, języczkowatą przysadką. W jednym kwiatostanie jest zwykle od 5 do 11 drobnych, żółtawobiałych kwiatów, które sterczą lub rozchodzą się na boki ponad przysadką. Lipa drobnolistna kwitnie najpóźniej z rodzimych lip, zwykle w drugiej połowie czerwca i na początku lipca, a jej zapach w ciepły wieczór czuć z daleka.

Z czym można pomylić lipę drobnolistną

Lipy nie da się pomylić z drzewem trującym, ale w Polsce rośnie i jest sadzonych kilka gatunków lip, a nie wszystkie są surowcem.

• Lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos). Liście większe, do 12 cm, od spodu zielone i owłosione, z białawymi kępkami włosków. W kwiatostanie tylko 2–5 kwiatów, zwisających. Kwitnie około dwóch tygodni wcześniej. Jej kwiat jest objęty monografią i nadaje się do zbioru.
• Lipa holenderska (Tilia × europaea), mieszaniec dwóch powyższych, bardzo częsta w alejach. Ma cechy pośrednie i również jest objęta monografią.
• Lipa srebrzysta (Tilia tomentosa). Liście od spodu białe, gęsto filcowate, co widać z daleka przy wietrze. Kwitnie najpóźniej, w lipcu. Nie jest objęta unijną monografią, więc nie zbiera się jej kwiatu na napar.
• Lipa amerykańska (Tilia americana) i inne gatunki obce, sadzone w parkach, mają bardzo duże liście. Też nie są objęte monografią.

W praktyce wystarczy odwrócić liść: rdzawe kępki włosków na sinawym spodzie to lipa drobnolistna, białe filcowate spody to lipa srebrzysta, której się nie zbiera.

Kiedy i jak zbierać kwiat lipy

Kwiatostany zbiera się, gdy mniej więcej połowa kwiatów jest otwarta, a reszta w pąkach. W pełni przekwitłe kwiaty brązowieją w suszeniu i tracą zapach. Ponieważ lipa drobnolistna kwitnie krótko, warto obserwować drzewo od połowy czerwca. Zbiera się w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, nigdy po deszczu.

Zrywa się cały kwiatostan razem z przysadką, palcami lub nożyczkami, bez łamania gałązek z liśćmi. Nie obrywa się konarów i nie wspina się na drzewa bez zabezpieczenia: w zupełności wystarczą dolne gałęzie albo drabina. Kwiatu nie zbiera się z drzew przy ruchliwych ulicach i drogach, bo kwiatostany i przysadki zatrzymują pył i spaliny, a przed suszeniem się ich nie myje. Drzewa w miastach, parkach i alejach mają swojego zarządcę, a na cudzej działce zbiera się tylko za zgodą właściciela. Lipa drobnolistna nie jest gatunkiem chronionym.

Suszenie i przechowywanie

Kwiat lipy trzeba suszyć zaraz po zbiorze. Kwiatostany rozkłada się cienką warstwą na papierze lub sicie w ciemnym, ciepłym i przewiewnym miejscu i nie ugniata się ich. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 35°C. Zbyt wolne suszenie w wilgoci daje brunatny, stęchły susz.

Kwiatostany są suche, gdy przysadka jest sztywna i szeleści, a szypułka łamie się. Dobry susz ma jasnożółte kwiaty, jasnozieloną przysadkę i miodowy zapach. Przechowuje się go w szczelnym słoju lub pudełku, w suchym i ciemnym miejscu, i zużywa do następnego kwitnienia, bo zapach z czasem słabnie. Szczegóły w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Lipa to drzewo, nie bylina rabatowa. Potrzebuje dużo miejsca, gleby żyznej, głębokiej i umiarkowanie wilgotnej, w słońcu lub półcieniu. Dobrze znosi przycinanie, dlatego sadzi się ją też w szpalerach i jako drzewo formowane. Młode drzewka ze szkółki sadzi się jesienią albo wczesną wiosną. Przez dwa pierwsze sezony podlewa się je w czasie suszy i wyściółkowuje misę wokół pnia, żeby korzenie nie przesychały.

Lipa z siewu zakwita dopiero po wielu latach, a drzewka ze szkółki nieco szybciej. W małym ogrodzie zwykle nie ma sensu sadzić jej dla kwiatu: łatwiej zbierać go z drzew już rosnących w okolicy. Duża lipa to za to jedno z najlepszych drzew dla pszczół, a miód lipowy jest osobnym, pszczelarskim produktem.

Tradycyjne zastosowanie

Dla kwiatu lipy istnieje unijna monografia HMPC, obejmująca lipę drobnolistną, szerokolistną, holenderską i ich mieszaniny. Kwiat ma w niej status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Wskazania to łagodzenie objawów przeziębienia oraz łagodnych objawów stresu psychicznego. Przy przeziębieniu napar pije się od pierwszych objawów, a jeśli dolegliwości trwają dłużej niż tydzień albo się nasilają, trzeba iść do lekarza.

W polskiej tradycji kwiat lipy pito na rozgrzewkę w chłodne wieczory, często razem z melisą lekarską albo kwiatem bzu czarnego. Zasady parzenia są w artykule o naparach i wywarach. To opis zwyczaju i statusu w monografii, nie zalecenie leczenia przeziębienia ani innej choroby.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Monografia jako przeciwwskazanie wymienia tylko nadwrażliwość na kwiat lipy. Interakcji z lekami nie opisano. Przy przeziębieniu trzeba zwrócić się do lekarza, jeśli pojawia się duszność, wysoka gorączka albo ropna wydzielina z dróg oddechowych.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych monografia go nie zaleca. Przy objawach przeziębienia napar przewidziano dla dzieci od 4. roku życia, w mniejszych dawkach niż dla dorosłych. Przy objawach stresu stosowanie u dzieci poniżej 12 lat nie jest zalecane. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.