Żywokost lekarski

Żywokost lekarski (Symphytum officinale) to okazała, szorstko owłosiona bylina z rodziny ogórecznikowatych. W Polsce jest pospolity na całym niżu: rośnie na wilgotnych łąkach, nad rowami, rzekami i stawami, w wilgotnych zaroślach i na skrajach olsów. Surowcem jest korzeń, wykopywany jesienią albo wczesną wiosną, z którego robi się maści i kremy do stosowania wyłącznie na skórę.

Jak rozpoznać żywokost lekarski

Żywokost dorasta do 30–120 cm. Cała roślina jest pokryta sztywnymi, kłującymi włoskami, przez co w dotyku przypomina papier ścierny. Liście dolne są duże, jajowato-lancetowate, na długich ogonkach. Górne są siedzące, a ich nasada zbiega w dół po łodydze, tworząc na niej wąskie skrzydełka. To jedna z najpewniejszych cech gatunku.

Kwiaty są rurkowato-dzwonkowate, długości około 1,5 cm, zwisają w skręconych kwiatostanach na szczytach pędów. Mają kolor od kremowobiałego przez różowy po ciemnofioletowy, często na jednym stanowisku rosną rośliny w różnych barwach. Kwitnie od maja do lipca, czasem dłużej. Korzeń jest gruby, rozgałęziony, z zewnątrz czarnobrązowy, a w środku biały i bardzo śluzowaty, co widać od razu po przełamaniu.

Żywokost tworzy duże, gęste kępy, często w grupach na brzegach rowów i nad wodą. Liście są szorstkie po obu stronach, z wyraźną siateczką nerwów, a roztarte nie mają szczególnego zapachu. Kwiaty chętnie odwiedzają trzmiele, które często dostają się do nektaru, nadgryzając koronę z boku.

Na co pomaga żywokost lekarski? Właściwości i zastosowanie

Według unijnej monografii HMPC maści i kremy z wyciągu z korzenia żywokostu stosuje się na skórę do łagodzenia objawów drobnych skręceń i stłuczeń. Mają status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Monografia przewiduje tylko stosowanie zewnętrzne, u dorosłych, cienką warstwą dwa razy dziennie, nie dłużej niż 10 dni.

Zapytanie „żywokost na stawy” pojawia się w wyszukiwarce bardzo często. Monografia obejmuje jednak urazy, czyli skręcenia i stłuczenia, a nie przewlekłe bóle stawów czy zwyrodnienia. Ból stawu, który trwa tygodniami, wymaga diagnozy, a nie samodzielnego smarowania. Jeśli objawy po urazie się nasilają, trzeba iść do lekarza.

Maść z żywokostu kupiona w aptece ma kontrolowaną zawartość alkaloidów pirolizydynowych. Monografia wymaga, żeby dzienna dawka tych związków z preparatu nie przekraczała 1 µg u dorosłego. W maści domowej, robionej z rozgniecionego korzenia, nikt tego nie sprawdza, dlatego bezpieczniej kupić gotowy, zarejestrowany preparat. Przy podobnych urazach zewnętrznie stosuje się też arnikę górską.

Czy pić herbatę z żywokostu?

Nie. Unijna monografia nie opisuje żadnej postaci doustnej żywokostu. Roślina zawiera nienasycone alkaloidy pirolizydynowe, a EMA w osobnym stanowisku zaznacza, że część tych związków uważa się za szkodliwe dla wątroby i rakotwórcze. Dotyczy to zarówno korzenia, jak i liści. Żywokostu nie pije się w naparach i nie je.

Z czym można pomylić żywokost lekarski

Kwitnącego żywokostu trudno nie poznać. Problem pojawia się wiosną, gdy z ziemi wyrastają same rozety liści.

• Naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea). Silnie trująca. Młode rozety liści bywają mylone z żywokostem i zdarzały się poważne zatrucia po zjedzeniu lub wypiciu naparu z takich liści. Liście naparstnicy są miękko omszone, aksamitne, a nie szorstkie, i nie zbiegają skrzydełkami po łodydze. W Polsce naparstnicę spotyka się głównie w ogrodach, skąd czasem dziczeje.
• Ogórecznik lekarski (Borago officinalis). Krewny z tej samej rodziny, też szorstki, ale jednoroczny, niższy, z niebieskimi kwiatami w kształcie gwiazdek i zapachem ogórka.
• Dziewanny. Rozety dziewanny drobnokwiatowej mają liście grubo filcowate, miękkie i szarawe, a nie kłujące.
• Żywokost szorstki i żywokost mieszańcowy (Symphytum asperum, Symphytum × uplandicum). Uprawiane w ogrodach, mieszaniec jako „żywokost rosyjski”. Są wyższe, mają kwiaty zwykle niebieskie lub fioletowoniebieskie, a ich liście słabo zbiegają po łodydze albo wcale. Nie są surowcem opisanym w monografii.

Kiedy i jak zbierać żywokost lekarski

Korzeń wykopuje się jesienią, od września do października, gdy liście zaczynają zasychać, albo wczesną wiosną, w marcu i kwietniu, zanim roślina mocno ruszy. Kopie się szpadlem w pewnej odległości od kępy, bo korzenie są kruche i sięgają głęboko. Z dużej kępy wystarczy odciąć część korzeni, a resztę zostawić w ziemi. Każdy pozostawiony kawałek odrasta. Wykopany korzeń przenosi się do domu w koszu lub skrzynce, a nie w szczelnym worku, bo wilgotny i pokaleczony szybko się zaparza.

Nie zbiera się żywokostu z rowów przy ruchliwych drogach ani z pól nawożonych gnojowicą. Żywokost lekarski nie jest gatunkiem chronionym w Polsce i nie figuruje w rozporządzeniu o ochronie gatunkowej roślin. Trzeba pamiętać, że domowy korzeń służy co najwyżej do okładów na nieuszkodzoną skórę, a nie do przetworów doustnych.

Suszenie i przechowywanie

Wykopany korzeń otrząsa się z ziemi i szybko myje pod bieżącą wodą, bez moczenia. Grubsze korzenie kroi się wzdłuż albo na plasterki, bo w całości schną bardzo długo i mogą zapleśnieć od środka. Najpierw suszy się je w przewiewie, a potem dosusza w suszarce w temperaturze do około 40°C.

Gotowy susz jest twardy, z zewnątrz ciemny, w środku jasny lub szarawy, i łamie się z trzaskiem. Przechowuje się go w szczelnym słoju lub papierowej torbie w suchym, ciemnym miejscu, z etykietą z nazwą i datą zbioru. Susz, który zwilgotniał, pociemniał albo pachnie stęchlizną, wyrzuca się. Nie trzyma się go w kuchennej szafce razem z ziołami do herbaty, żeby nikt przez pomyłkę go nie zaparzył. Zasady suszenia korzeni opisuje artykuł Jak suszyć zioła.

Uprawa

Żywokost lubi glebę żyzną i wilgotną, a stanowisko słoneczne lub półcieniste. Najprościej rozmnaża się go kawałkami korzenia sadzonymi wiosną lub jesienią na głębokość kilku centymetrów. Roślina jest bardzo trwała, a z każdego fragmentu korzenia zostawionego w ziemi wyrasta nowa, dlatego trudno się jej pozbyć. Sadzi się go więc w miejscu, w którym może zostać na lata. Kępy żywokostu dobrze wyglądają nad oczkiem wodnym lub przy kompostowniku, ale zarastają sąsiednie rośliny, więc nie sadzi się ich na rabacie z delikatnymi ziołami. Starsze kępy co kilka lat odmładza się, wykopując część korzeni. W ogrodach częściej uprawia się mieszańcowy żywokost rosyjski jako roślinę na nawóz zielony, ale do celów leczniczych opisany w monografii jest tylko żywokost lekarski.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Jedynym przeciwwskazaniem wymienionym w monografii jest nadwrażliwość na żywokost. Maści nie nakłada się na uszkodzoną ani podrażnioną skórę, unika się kontaktu z oczami i błonami śluzowymi i nie stosuje się jej dłużej niż 10 dni. Działań niepożądanych ani interakcji monografia nie wymienia. Jeśli po nałożeniu maści pojawi się zaczerwienienie, swędzenie albo wysypka, przerywa się jej stosowanie.

Stłuczenie z dużym obrzękiem, silny ból, niemożność obciążenia kończyny czy podejrzenie złamania wymagają badania przez lekarza, a nie maści. Żywokost na drobny uraz stosuje się dopiero wtedy, gdy wiadomo, że poważniejsze uszkodzenie zostało wykluczone.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono. Badania na zwierzętach z wyizolowanymi alkaloidami pirolizydynowymi z żywokostu wykazały szkodliwy wpływ na rozrodczość, więc monografia nie zaleca żywokostu w tym okresie. Nie zaleca go też dzieciom i młodzieży poniżej 18 lat, bo bezpieczeństwa w tej grupie nie ustalono. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.