Pokrzywa zwyczajna

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) to wieloletnia bylina z rodziny pokrzywowatych, pospolita w całej Polsce na żyznych, bogatych w azot stanowiskach: przy zabudowaniach, w zaroślach, na brzegach lasów i rowów. Parzące włoski na liściach i łodydze to jej znak rozpoznawczy. Surowcem są młode liście i ziele, zbierane wiosną przed kwitnieniem do kuchni i na napar, w tym samym czasie co młode liście mniszka lekarskiego. W ogrodzie bywa uciążliwym chwastem, ale też cennym surowcem na nawóz.

Jak rozpoznać pokrzywę zwyczajną

Pokrzywa dorasta zwykle do 50–150 cm i tworzy gęste łany, bo rozrasta się żółtymi, płożącymi kłączami. Łodyga jest prosta, czworokątna, nierozgałęziona lub słabo rozgałęziona. Liście ułożone naprzeciwlegle, na ogonkach, jajowate lub jajowato-lancetowate, u nasady sercowate, z długim zaostrzonym szczytem i grubo, regularnie piłkowanym brzegiem. Cała roślina jest pokryta włoskami parzącymi, które przy dotknięciu łamią się i wstrzykują do skóry swędzącą ciecz.

Pokrzywa jest dwupienna: kwiaty męskie i żeńskie rosną na osobnych roślinach. Są drobne, zielonkawe, zebrane w zwisające wiechy wyrastające z kątów liści. Kwitnie od czerwca do września lub października. Liście nie mają wyraźnego zapachu, a po zgnieceniu albo sparzeniu wrzątkiem przestają parzyć.

Z czym można pomylić pokrzywę zwyczajną

Pokrzywę rzadko myli się z rośliną trującą, ale kilka gatunków bywa brane za nią, a pokrzywa bywa brana za nie.

• Pokrzywa żegawka (Urtica urens). Mniejsza, jednoroczna, do około 50 cm, z drobniejszymi, jaśniejszymi liśćmi i parzy jeszcze mocniej. Rośnie na grządkach i przy kompostownikach. Monografia HMPC obejmuje liście obu gatunków, więc pomyłka nie ma tu znaczenia.
• Jasnota biała (Lamium album), nazywana głuchą pokrzywą. Liście bardzo podobne, ale miękkie i nieparzące. Od kwietnia ma duże, białe, dwuwargowe kwiaty w okółkach. To osobne zioło, jadalne, ale nie jest surowcem pokrzywy.
• Jasnota purpurowa i czyściec leśny. Również nie parzą, mają purpurowe kwiaty, a czyściec nieprzyjemny zapach.

Rozstrzyga połączenie cech: parzące włoski, liście z długim zaostrzonym szczytem i zielonkawe, zwisające kwiatostany zamiast barwnych kwiatów.

Kiedy i jak zbierać pokrzywę zwyczajną

Najlepsze są młode wierzchołki z kwietnia i maja, zanim roślina zakwitnie. Odrywa się lub ścina górne 10–15 cm pędu z kilkoma parami liści. Starsze, kwitnące pędy są łykowate, a liście twardsze i mniej smaczne. Kto potrzebuje młodej pokrzywy latem, może w czerwcu skosić część łanu nisko nad ziemią: po kilku tygodniach wyrosną nowe, delikatne pędy do zbioru aż do jesieni.

Zbiera się w suchy dzień, w rękawicach i długich rękawach, najlepiej nożyczkami. Pokrzywa chętnie gromadzi zanieczyszczenia z gleby, w tym azotany, dlatego nie zbiera się jej przy ruchliwych drogach, na nasypach, przy wysypiskach i polach intensywnie nawożonych. Pokrzywa nie jest gatunkiem chronionym i nie trzeba się martwić, że zbiór jej zaszkodzi, bo szybko odrasta z kłączy.

Suszenie i przechowywanie

Do suszenia zrywa się całe wierzchołki w suchy dzień. Można wiązać je w luźne pęczki i wieszać w ciemnym, przewiewnym miejscu albo rozłożyć liście cienką warstwą na sicie lub papierze. Na słońcu liście żółkną. W suszarce wystarcza temperatura do około 40°C. Wysuszone liście przestają parzyć, więc dalej można je obrabiać gołymi rękami.

Susz jest gotowy, gdy liście kruszą się w palcach, a łodygi łamią się z trzaskiem. Dobry susz jest ciemnozielony, nie brunatny. Liście obrywa się z łodyg i trzyma w szczelnym słoju lub papierowej torbie w suchym, ciemnym miejscu, a zużywa w ciągu roku. Więcej w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Pokrzywy zwykle nie trzeba sadzić, bo sama pojawia się na żyznej, wilgotnej glebie, w półcieniu i przy kompostowniku. Jej obecność dobrze świadczy o zasobności ziemi w azot. Jeśli chce się ją mieć w ogrodzie pod kontrolą, wystarczy zostawić mały fragment w kącie działki i co roku wycinać kłącza, które wychodzą poza wyznaczone miejsce. Można też przenieść kawałek kłącza z dzikiego stanowiska wiosną.

Kępa pokrzyw jest rośliną żywicielską gąsienic kilku pospolitych motyli, między innymi rusałki pawik i rusałki pokrzywnika, więc warto zostawić ją w spokoju przynajmniej w części. Z dojrzałych roślin robi się gnojówkę do podlewania warzyw (przepis: jak zrobić gnojówkę z pokrzywy). Do gnojówki ścina się rośliny przed zawiązaniem nasion, żeby nie rozsiać ich po ogrodzie.

Tradycyjne zastosowanie

Dla liścia pokrzywy istnieje unijna monografia HMPC, obejmująca pokrzywę zwyczajną i pokrzywę żegawkę. Liść ma w niej status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Wskazania to łagodzenie niewielkich bólów stawów oraz zwiększenie ilości wydalanego moczu w celu przepłukania dróg moczowych, pomocniczo przy łagodnych dolegliwościach. Monografia ogranicza czas stosowania do kilku tygodni: przy bólach stawów do czterech, przy dolegliwościach dróg moczowych od dwóch do czterech.

W kuchni ludowej młoda pokrzywa trafiała do wiosennych zup, placków i farszów, a suszone ziele zaparzano. Korzeń pokrzywy to osobny surowiec, o innym przeznaczeniu niż liść. Napary z kilku ziół łączy się według zasad z artykułu o naparach i wywarach. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Według monografii przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na pokrzywę oraz stany, w których zalecono ograniczenie przyjmowania płynów, na przykład ciężkie choroby serca lub nerek. Interakcji z lekami nie opisano. Jeśli ból stawów towarzyszy obrzękowi, zaczerwienieniu albo gorączce, trzeba iść do lekarza. To samo dotyczy gorączki, bolesnego oddawania moczu, skurczów lub krwi w moczu.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych monografia go nie zaleca. Stosowanie u dzieci poniżej 12 lat również nie jest zalecane z powodu braku danych. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.