Łopian większy

Łopian większy (Arctium lappa) to okazała roślina dwuletnia z rodziny astrowatych, znana każdemu z rzepów czepiających się ubrań i sierści psów. W Polsce rośnie pospolicie na przydrożach, rumowiskach, nasypach, brzegach rzek i zaniedbanych podwórkach, wszędzie tam, gdzie gleba jest bogata w azot. Surowcem jest korzeń, kopany jesienią w pierwszym roku wzrostu albo wczesną wiosną w drugim. W zielarstwie łopian stawia się obok mniszka lekarskiego i pokrzywy, z którymi często rośnie w tych samych miejscach.

Jak rozpoznać łopian większy

W pierwszym roku łopian tworzy tylko przyziemną różyczkę ogromnych liści, które mogą mieć nawet pół metra długości. Są jajowate, u nasady sercowate, z wierzchu zielone, a od spodu szarobiałe i filcowate. Ogonki liściowe łopianu większego są pełne w środku, z bruzdą na górnej stronie. Pod ziemią rośnie gruby, mięsisty korzeń palowy, z zewnątrz brązowy, w środku białawy, sięgający nieraz ponad pół metra w głąb.

W drugim roku wyrasta rozgałęziona, często czerwonawo nabiegła łodyga wysokości 1–2 m. Na jej szczytach siedzą kuliste koszyczki średnicy 3–4 cm z purpurowymi, rurkowatymi kwiatami. Łuski okrywy koszyczka zakończone są haczykami, dzięki którym całe owocostany, czyli rzepy, przyczepiają się do ubrań i sierści. Łopian kwitnie od lipca do września, a po wydaniu nasion zamiera.

W Polsce rosną też łopian mniejszy, łopian pajęczynowaty i łopian gajowy, które się ze sobą krzyżują. Łopian mniejszy ma mniejsze koszyczki i puste w środku ogonki liści, a pajęczynowaty okrywę koszyczka oplecioną białymi, pajęczynowatymi włoskami. Monografia dotyczy korzenia łopianu większego.

Na co pomaga łopian większy? Właściwości i zastosowanie

Według unijnej monografii korzeń łopianu stosuje się doustnie, w postaci naparu, w trzech wskazaniach: do zwiększenia ilości oddawanego moczu, żeby przepłukać drogi moczowe pomocniczo przy łagodnych dolegliwościach, przy przejściowym braku apetytu oraz przy łojotokowych stanach skóry. Komitet HMPC przy Europejskiej Agencji Leków nadał mu status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego w tych wskazaniach wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Monografia przewiduje stosowanie tylko u dorosłych. Jeśli objawy ze strony dróg moczowych albo brak apetytu utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie, a zmiany skórne dłużej niż cztery tygodnie, trzeba zwrócić się do lekarza.

Inne zioła stosowane w ten sposób zebrano na stronie zioła na drogi moczowe. Pomocniczo nie znaczy zamiast leczenia: gorączka, ból przy oddawaniu moczu, skurcze albo krew w moczu wymagają wizyty u lekarza. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza ani farmaceuty.

Łopian na włosy i skórę

Korzeń łopianu jest dziś znany głównie z kosmetyków: oleju łopianowego do włosów i szamponów. Monografia nie obejmuje jednak stosowania łopianu na włosy ani na skórę głowy, nie opisuje też okładów. Jedyne wskazanie skórne w monografii to łojotokowe stany skóry, w których korzeń pije się jako napar. Kosmetyki z łopianem można stosować jak inne kosmetyki, ale nie ma podstaw z monografii, by przypisywać im działanie lecznicze.

Herbata z korzenia łopianu

Monografia podaje 2–6 g rozdrobnionego korzenia na jedną porcję naparu, trzy razy dziennie. Korzeń zalewa się wrzątkiem i parzy pod przykryciem 10–15 minut. Twardy, suszony korzeń dobrze jest wcześniej rozdrobnić, żeby oddał więcej do wody. W tradycji korzeń łopianu gotowano też w postaci wywaru. Różnicę między naparem a wywarem opisuje artykuł o naparach i wywarach. Kto pije łopian, żeby zwiększyć ilość moczu, powinien w tym czasie pić dużo płynów.

Z czym można pomylić łopian większy

Kwitnącego łopianu nie da się pomylić z niczym innym. Ryzyko dotyczy różyczek liści w pierwszym roku, bo właśnie wtedy wykopuje się korzeń.

• Lepiężnik różowy (Petasites hybridus) i inne lepiężniki. Też mają wielkie liście, białawe od spodu, ale bardziej okrągłe, z głębokim wcięciem u nasady, i rosną zwykle tuż nad wodą. Kwitną wczesną wiosną, zanim rozwiną się liście. Lepiężniki zawierają alkaloidy pirolizydynowe, szkodliwe dla wątroby.
• Podbiał pospolity. Ma podobne, białofilcowate od spodu liście, ale znacznie mniejsze, kanciasto ząbkowane. Również zawiera alkaloidy pirolizydynowe.
• Naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea). W pierwszym roku tworzy różyczkę mniejszych, lancetowatych, miękko owłosionych liści. Jest silnie trująca, a w Polsce dziczeje z ogrodów, głównie na zrębach i skrajach lasów.
• Rzepień (Xanthium). Też ma kolczaste owocostany, ale zielonkawe, z dwoma dzióbkami na szczycie, i liście trójkątne, nie sercowate. Siewki i nasiona rzepienia są trujące.

Zasada praktyczna: korzeń wykopuje się tylko spod różyczki, przy której stoją zeszłoroczne, suche łodygi z rzepami, albo z miejsca, gdzie łopian kwitł w poprzednim roku. Liście muszą być od spodu szarobiałe, a ogonki pełne.

Kiedy i jak zbierać łopian większy

Korzeń wykopuje się z roślin w pierwszym roku, które mają tylko różyczkę liści, od września do października. Druga możliwość to wczesna wiosna drugiego roku, marzec i kwiecień, zanim wyrośnie łodyga kwiatowa. U roślin kwitnących korzeń drewnieje, pustoszeje w środku i nie nadaje się już do zbioru.

Korzeń jest długi i łatwo się łamie, więc kopie się głęboko szpadlem lub widłami, z boku rośliny, i wyciąga go z jak najmniejszą liczbą uszkodzeń. Łopian chętnie rośnie w miejscach zanieczyszczonych, na gruzowiskach i przy drogach, dlatego korzenia z takich stanowisk się nie zbiera. Najlepszy surowiec daje łopian z własnego ogrodu albo z czystego ugoru. Łopian większy nie jest w Polsce gatunkiem chronionym.

Suszenie i przechowywanie

Wykopany korzeń otrząsa się z ziemi i szybko myje pod bieżącą wodą, bez moczenia. Grube korzenie kroi się wzdłuż na połówki lub ćwiartki, a potem w krążki. Kawałki rozkłada się w przewiewnym miejscu, a potem dosusza w suszarce w temperaturze do około 40°C, bo w samym przewiewie gruby korzeń schnie długo i może spleśnieć.

Susz jest gotowy, gdy kawałki łamią się z trzaskiem, a nie wyginają. Korzeń łopianu zawiera dużo inuliny i łatwo wciąga wilgoć, więc przechowuje się go w szczelnym słoju, w suchym miejscu. Zawilgocony susz mięknie i pleśnieje. Najlepiej zużyć go w ciągu roku. Ogólne zasady są w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Łopian jest łatwy w uprawie. Wysiewa się go od razu do gruntu wiosną albo jesienią, w rzędach co 40–50 cm. Do zbioru korzeni najlepsza jest głęboka, pulchna, piaszczysto-gliniasta gleba bez kamieni, bo w zbitej ziemi korzeń się rozwidla i trudno go wykopać. Roślina lubi słońce lub półcień i ziemię żyzną, ale poza tym nie wymaga opieki. Korzenie z wiosennego siewu zbiera się jesienią tego samego roku.

Rośliny zostawione na drugi rok zakwitną i wydadzą tysiące rzepów, więc jeśli łopian ma nie rozsiać się po ogrodzie, ścina się łodygi kwiatowe przed dojrzeniem owocostanów.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Monografia jako przeciwwskazanie wymienia nadwrażliwość na łopian oraz na inne rośliny astrowate, na przykład rumianek, arnikę czy nagietek. Opisano przypadki wstrząsu anafilaktycznego, z nieznaną częstością. Nie zaleca się łączenia łopianu z syntetycznymi lekami moczopędnymi. Przy dolegliwościach dróg moczowych z gorączką, bólem przy oddawaniu moczu, skurczami albo krwią w moczu trzeba zgłosić się do lekarza.

Z powodu niewystarczających danych monografia nie zaleca stosowania łopianu w ciąży i podczas karmienia piersią. Nie zaleca go też dzieciom i młodzieży poniżej 18 lat, bo bezpieczeństwa w tej grupie wieku nie ustalono. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.