Rumianek pospolity

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla, dawniej Matricaria recutita) to jednoroczne zioło z rodziny astrowatych o białych koszyczkach z wypukłym żółtym środkiem i słodkawym, jabłkowym zapachu. W Polsce rośnie dziko na polach, ugorach i miedzach, a w ogrodach łatwo go wysiać. Surowcem są koszyczki kwiatowe, zbierane od maja do sierpnia. W wyszukiwarce często pojawia się zapytanie „rumian pospolity”, ale takiego gatunku nie ma: chodzi o rumianek, a rumian to inna, podobna roślina, opisana niżej.

Jak rozpoznać rumianek pospolity

Roślina ma zwykle 20–50 cm wysokości, łodygę nagą i mocno rozgałęzioną, przez co kępa wygląda jak luźny krzaczek. Liście są dwu- lub trzykrotnie pierzastosieczne, z wąskimi, prawie nitkowatymi odcinkami. Koszyczki mają 1,5–2,5 cm średnicy i siedzą pojedynczo na końcach pędów. Białe kwiaty języczkowe otaczają żółty, wyraźnie wypukły środek, który w miarę kwitnienia wydłuża się w stożek, a płatki opadają w dół.

Najpewniejsza cecha to przekrój koszyczka. Jeśli przetnie się go wzdłuż paznokciem albo nożykiem, dno kwiatostanu okaże się puste w środku, jak mała pusta czapeczka. Druga cecha to zapach: roztarty koszyczek pachnie słodko i ciepło, kojarzy się z jabłkiem. Rumianek kwitnie od maja do sierpnia, a z jesiennego wysiewu zakwita najwcześniej.

Z czym można pomylić rumianek pospolity

Na polu obok rumianku rosną co najmniej cztery podobne rośliny. Żadna nie jest silnie trująca, ale żadna nie jest surowcem na napar.

• Rumian polny (Anthemis arvensis). Dno koszyczka jest pełne, a między kwiatkami w środku siedzą drobne łuseczki (plewinki). Prawie nie pachnie, a liście są nieco szersze i owłosione.
• Rumian psi (Anthemis cotula). Również ma pełne dno z łuseczkami, ale wyróżnia się nieprzyjemnym, ostrym zapachem. U wrażliwych osób kontakt z sokiem może podrażniać skórę, więc nie zbiera się go nawet do kąpieli.
• Maruna bezwonna (Tripleurospermum inodorum). Najbardziej podobna i najczęstsza na polach. Koszyczki są większe, do 4 cm, dno jest pełne, bez pustej komory, a roślina prawie nie ma zapachu.
• Złocień maruna (Tanacetum parthenium), w ogrodach zwana po prostu maruną. Ma szersze, płaskie, pierzaste liście i gorzki, kamforowy zapach. To osobna roślina zielarska, nie zamiennik rumianku.

Osobnym przypadkiem jest rumianek bezpromieniowy (Matricaria discoidea), pospolity na wydeptanych ścieżkach. Ma podobny zapach i puste dno, ale w ogóle nie ma białych płatków, tylko zielonożółte stożeczki. Nie jest surowcem rumianku pospolitego.

Zasada praktyczna: zbiera się tylko koszyczki z białymi płatkami, pachnące jabłkowo i puste w przekroju. Jeśli jeden z trzech warunków się nie zgadza, koszyczek zostaje na polu.

Kiedy i jak zbierać rumianek pospolity

Koszyczki zbiera się, gdy białe płatki stoją poziomo, a środek jest już wypukły, zwykle trzeci, czwarty dzień po rozkwitnięciu. Koszyczki z płatkami zwisającymi w dół są przekwitłe i po wysuszeniu rozsypują się w proszek. Rumianek kwitnie partiami, więc na tej samej kępie zbiór powtarza się co kilka dni przez kilka tygodni.

Najlepszy jest suchy, słoneczny dzień, przed południem, po obeschnięciu rosy. Mokre koszyczki ciemnieją w suszeniu. Zrywa się same koszyczki z jak najkrótszą szypułką, palcami albo grzebieniem przeciąganym przez kępę. Zielone łodygi i liście nie są surowcem. Przy zbiorze z dzikich stanowisk warto zostawić część kwitnących roślin, żeby rozsiały się na przyszły rok.

Nie zbiera się rumianku przy ruchliwych drogach, na poboczach ani na polach świeżo opryskanych. Rumianek nie jest gatunkiem chronionym w Polsce.

Suszenie i przechowywanie

Koszyczki rozkłada się jedną warstwą na papierze lub sicie w ciemnym, przewiewnym miejscu i nie przewraca się ich częściej niż raz dziennie, bo łatwo się kruszą. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 35°C, bo olejek eteryczny odparowuje, a koszyczki rozpadają się. Słońce odbarwia płatki na szaro.

Susz jest gotowy, gdy środek koszyczka kruszy się w palcach, a płatki są suche i szeleszczą. Trzyma się go w szczelnym słoju z ciemnego szkła albo w szafce, z dala od kuchennej pary. Po roku zapach wyraźnie słabnie, więc najlepiej zużyć susz w ciągu jednego sezonu. Ogólne zasady są w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Rumianek w ogrodzie potrzebuje słońca i przepuszczalnej gleby, nawet dość ubogiej. Na żyznej i mocno nawożonej ziemi rośnie wysoki, ale wydaje mniej koszyczków. Nasiona są bardzo drobne i kiełkują na świetle, dlatego wysiewa się je płytko na wilgotną ziemię, wymieszane z piaskiem, i tylko dociska, nie przykrywa.

Najpewniejszy jest siew jesienny albo bardzo wczesnowiosenny. Rośliny z jesiennego siewu zakwitają już w maju i dają większy zbiór. Wysiew późną wiosną kwitnie krócej, bo rumianek źle znosi upał i suszę. Rzędy rozstawia się co około 30 cm. Po pierwszym sezonie rumianek zwykle sam się rozsiewa, więc warto zostawić kilka roślin do dojrzenia nasion. Na tej samej rabacie dobrze rosną nagietek lekarski i szałwia lekarska, które lubią podobnie słoneczne miejsca.

Tradycyjne zastosowanie

Dla koszyczka rumianku istnieje unijna monografia Komitetu ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) przy EMA. Rumianek ma w niej status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego we wskazaniach wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Monografia wymienia:

• doustnie: łagodzenie drobnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych, takich jak wzdęcia i niewielkie skurcze,
• inhalację: łagodzenie objawów przeziębienia,
• płukanie: drobne owrzodzenia i stany zapalne jamy ustnej i gardła,
• na skórę: drobne podrażnienia, łagodne oparzenia słoneczne, powierzchowne rany i małe czyraki,
• kąpiele i nasiadówki: podrażnienia skóry okolic odbytu i narządów płciowych, dopiero po wykluczeniu przez lekarza poważnej przyczyny.

W polskich domach rumianek był podstawowym ziołem apteczki obok mięty pieprzowej i melisy lekarskiej. Jeśli dolegliwości nie mijają po tygodniu albo się nasilają, trzeba zgłosić się do lekarza. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza ani farmaceuty.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Głównym przeciwwskazaniem jest uczulenie na rumianek lub inne rośliny astrowate, na przykład bylicę, arnikę czy nagietek. Płynne preparaty rumiankowe mogą wywołać reakcję alergiczną, czasem silną, także przy kontakcie z błoną śluzową jamy ustnej. Pełnych kąpieli z rumiankiem nie stosuje się przy ciężkich chorobach serca i krążenia, przy otwartych ranach, rozległych uszkodzeniach skóry, wysokiej gorączce i ciężkich infekcjach.

Dla zwykłej herbatki z koszyczków monografia uznaje bezpieczeństwo w ciąży i podczas karmienia piersią za ustalone. Dla wyciągów alkoholowych i innych przetworów takich danych nie ma i w ciąży nie są zalecane. Po stosowaniu rumianku na skórę matka karmiąca powinna umyć brodawki przed karmieniem.

Napar doustnie monografia przewiduje także dla dzieci od 6. miesiąca życia, w mniejszych dawkach niż dla dorosłych. U młodszych niemowląt stosowania nie ustalono. Opisano interakcje z lekami u pacjentów po przeszczepie nerki, którzy długo pili duże ilości rumianku, więc osoby przyjmujące leki po przeszczepie powinny zapytać lekarza. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.