Podbiał pospolity

Podbiał pospolity to bylina z rodziny astrowatych i jedna z pierwszych roślin kwitnących w Polsce. Już w marcu na gliniastych skarpach, rowach, nasypach i w wyrobiskach pojawiają się jego żółte koszyczki, długo przed liśćmi. Dawniej zbierano kwiaty i liście. Dziś wiadomo, że podbiał zawiera alkaloidy pirolizydynowe szkodliwe dla wątroby, dlatego ta strona mówi więcej o rozpoznawaniu i ostrożności niż o stosowaniu.

Jak rozpoznać podbiał

Podbiał ma dwie wyraźne fazy. W marcu i kwietniu z płożącego się kłącza wyrastają łodyżki wysokości 10–25 cm, czerwonawe, pokryte łuskami zamiast liści. Każda kończy się jednym złocistożółtym koszyczkiem, podobnym do małego mniszka. Wieczorem i przy pochmurnej pogodzie koszyczki się zamykają. Po przekwitnieniu zwieszają się, a po kilku dniach prostują i tworzą biały puch z nasionami.

Liście wyrastają dopiero w kwietniu i maju, osobno, wprost z kłącza. Mają okrągławo-sercowaty kształt i zwykle 10–20 cm szerokości. Brzeg jest kanciasty, z drobnymi, ciemno zakończonymi ząbkami. Wierzch liścia jest zielony i z czasem nagi, a spód biały i gęsto, filcowato owłosiony. Roślina rośnie płatami, często na odsłoniętej, wilgotnej glinie, gdzie mało co innego jeszcze rośnie.

Z czym można pomylić podbiał

• Mniszek lekarski ma podobne żółte koszyczki, ale wyrastają one na gładkiej, pustej w środku łodydze bez łusek, z której po zerwaniu wycieka biały sok. Liście mniszka tworzą rozetę w tym samym czasie co kwiaty. Zobacz mniszek lekarski.
• Lepiężniki (Petasites) rosną nad strumieniami i w wilgotnych rowach. Kwitną wczesną wiosną różowawo lub białawo, w gęstych, grubych kwiatostanach, a ich liście latem dorastają do kilkudziesięciu centymetrów. Lepiężnik też zawiera alkaloidy pirolizydynowe.
• Miłosna górska (Adenostyles alliariae) rośnie w górach i ma duże, sercowate liście. Opisywano przypadki uszkodzenia wątroby u dzieci po herbatce, która miała być podbiałem, a zawierała liście lepiężnika lub miłosnej.

Pomyłka dotyczy więc zwykle liści zbieranych latem, gdy podbiał już nie kwitnie. Liść podbiału jest kanciasty i znacznie mniejszy od liści lepiężnika.

Kiedy i jak zbierać podbiał

Kwiaty zbiera się w marcu i kwietniu, w słoneczny dzień, gdy koszyczki są świeżo i w pełni otwarte. Ścina się je z krótkim kawałkiem łodyżki. Koszyczki, które już się zwieszają, zostawia się, bo w suszarni zamienią się w puch. Liście zrywa się w maju i czerwcu, młode, zdrowe, bez rdzawych plam. Starsze liście latem twardnieją, często są pogryzione przez owady i porażone rdzą, a wtedy łatwiej też o pomyłkę z młodym lepiężnikiem. Kwiaty i liście zbiera się więc z tego samego, wcześniej rozpoznanego płatu, który obserwowało się w czasie kwitnienia.

Podbiał lubi przydroża, nasypy kolejowe i hałdy, czyli miejsca narażone na zanieczyszczenia. Z takich stanowisk się go nie zbiera. Gatunek nie jest chroniony i w wielu miejscach rośnie masowo, ale przy tak wyraźnych zastrzeżeniach zdrowotnych lepiej zebrać mniej niż więcej.

Suszenie i przechowywanie

Kwiaty suszy się szybko, pojedynczo na sicie, w cieniu i przewiewie albo w suszarce w umiarkowanej temperaturze. Liście są grube i od spodu filcowate, więc długo trzymają wilgoć. Rozkłada się je cienką warstwą i często przewraca. Susz jest gotowy, gdy liść łamie się zamiast zginać. Przechowuje się go w szczelnym słoiku, z dala od światła, nie dłużej niż rok. Ogólne zasady opisuje poradnik jak suszyć zioła.

Gdzie rośnie i czy warto go sadzić

Podbiał rośnie w całej Polsce, od nizin po góry. Jest rośliną pionierską: pierwszy zasiedla rozkopaną glinę, osuwiska, brzegi wyrobisk i nowe nasypy. Masowo rosnący podbiał zwykle wskazuje na ciężką, gliniastą i wilgotną glebę, często zbitą. Rozrasta się kłączami sięgającymi głęboko w ziemię i w ogrodzie bywa uciążliwym chwastem, trudnym do usunięcia, bo odrasta z każdego kawałka kłącza.

Do celów zielarskich sadzenie go w ogrodzie nie ma sensu. W Austrii i Niemczech wyhodowano co prawda klonalną odmianę ‘Wien’, w której nie wykrywa się alkaloidów pirolizydynowych, ale rośliny rosnące dziko je zawierają. Wartość podbiału jest dziś inna: to jeden z pierwszych wiosennych pożytków dla pszczół, które w marcu mają niewiele innych kwiatów.

Tradycyjne zastosowanie

Łacińska nazwa Tussilago pochodzi od słowa oznaczającego kaszel. W tradycji ludowej z liści i kwiatów przygotowywano napary i syropy w sezonie przeziębień, przy kaszlu i chrypce. To opis dawnego zwyczaju, nie zalecenie.

Dla podbiału nie ma unijnej monografii HMPC, która opisywałaby tradycyjne stosowanie. Europejska Agencja Leków zajmuje się natomiast całą grupą roślin z alkaloidami pirolizydynowymi. W stanowisku EMA/HMPC/893108/2011 Rev. 1 z 2021 roku komitet HMPC zwraca uwagę, że część tych alkaloidów działa toksycznie na wątrobę i jest uznawana za rakotwórczą. Dla leków roślinnych przyjęto limit 1,0 µg dziennie u dorosłego. Gotowe produkty mogą być pod tym kątem badane. Domowy susz z łąki nie jest, a zawartość alkaloidów w dziko rosnących roślinach się waha.

Na przeziębieniowe napary lepiej sięgnąć po zioła bez tego problemu, np. babkę lancetowatą albo lipę drobnolistną.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Podbiału nie stosuje się w ciąży ani podczas karmienia piersią, bo alkaloidy pirolizydynowe mogą zaszkodzić także dziecku. Nie podaje się go dzieciom. Nie stosują go osoby z chorobami wątroby. Nie pije się go długo ani codziennie. Każde użycie warto omówić z lekarzem albo farmaceutą.

Więcej o tym, jak ostrożnie podchodzić do ziół, piszemy w artykule Bezpieczne stosowanie ziół.