Róża dzika

Róża dzika to pospolity krzew na miedzach, skrajach lasów, w zaroślach i przy polnych drogach w całej Polsce. W czerwcu kwitnie bladoróżowymi kwiatami, a jesienią obsypuje się czerwonymi owocami, zwanymi szupinkami. To właśnie owoce są surowcem. Zbiera się je we wrześniu i październiku, gdy są czerwone i jeszcze jędrne. Ludowo nazywa się je też „swędzipupkami”, od włosków ukrytych w środku.

Jak rozpoznać różę dziką

Krzew ma zwykle 1–3 m wysokości i łukowato przewisające pędy, którymi potrafi wspinać się na sąsiednie drzewa. Pędy pokrywają mocne, hakowato zagięte kolce. Liście są nieparzystopierzaste, z 5–7 piłkowanymi listkami. Kwiaty pojawiają się w czerwcu i lipcu, mają 4–6 cm średnicy, pięć bladoróżowych lub białych płatków, dużo żółtych pręcików i delikatny zapach.

Owoce są czerwone lub pomarańczowoczerwone, jajowate lub podłużne, około 2 cm długości, z błyszczącą skórką. Na szczycie zostają resztki kielicha. W środku są twarde, kanciaste nasiona otoczone szczecinkowatymi włoskami, które podrażniają skórę i przewód pokarmowy. Nieobjedzone przez ptaki owoce wiszą na krzaku do zimy, z czasem miękną i ciemnieją.

Z czym można pomylić różę dziką

• Inne dzikie róże, np. róża rdzawa czy róża polna, mają podobne owoce. Wszystkie są jadalne i traktuje się je tak samo.
• Róża pomarszczona (Rosa rugosa) to róża ogrodowa i parkowa, która zdziczała zwłaszcza nad morzem. Ma większe, spłaszczone, kuliste owoce, pomarszczone liście i bardzo gęste, proste kolce. Jej owoce też są jadalne.
• Głóg ma owoce mniejsze, kuliste, o mączystym miąższu, zebrane w baldachy, a zamiast hakowatych kolców proste ciernie. Też jest jadalny. Zobacz głóg jednoszyjkowy.
• Psianka słodkogórz to pnącze bez kolców z drobnymi, soczystymi, czerwonymi jagodami w zwisających gronach. Jest trująca, a jej owoce dojrzewają w tym samym czasie i w podobnych zaroślach.
• Trzmielina pospolita ma różowoczerwone, czterokanciaste torebki z pomarańczowymi nasionami. Jest trująca.

Wystarczy zapamiętać: owoc dzikiej róży jest twardy, rośnie na kolczastym krzewie z pierzastymi liśćmi i ma w środku nasiona z włoskami.

Kiedy i jak zbierać różę dziką

Owoce zbiera się we wrześniu i październiku, w suchy dzień, gdy są w pełni czerwone, ale jeszcze twarde. Zrywa się je palcami albo ścina nożyczkami z kawałkiem szypułki, w grubych rękawicach, bo kolce są hakowate i trudno się od nich uwolnić. Zielonkawe owoce nie są dojrzałe, a miękkie i ciemne nadają się już tylko do natychmiastowego przetworzenia.

Według tradycji zbiera się je po pierwszym przymrozku, bo wtedy miękną i słodnieją. Do powideł i przecierów to wygoda, ale do suszenia lepsze są owoce jędrne. Ten sam efekt daje noc w zamrażarce. Część owoców zostawia się na krzaku dla ptaków. Nie zbiera się krzewów przy ruchliwych drogach i na skraju pól, które były pryskane.

Suszenie i przechowywanie

Owoce przecina się na pół i wydrapuje nasiona razem z włoskami, najlepiej w rękawiczkach. Można też suszyć je w całości, ale wtedy schną dłużej. Suszy się je w suszarce w temperaturze 40–50°C. Wyższa temperatura przyspiesza suszenie, ale szybciej niszczy witaminę C. Dobrze wysuszone owoce są twarde, ciemnoczerwone i nie uginają się pod palcem.

Susz przechowuje się w szczelnym słoiku, z dala od światła. Witamina C ubywa z czasem, więc najlepiej zużyć go do następnego zbioru. Jak przygotować herbatę z całych lub rozdrobnionych owoców, opisuje poradnik napary i wywary.

Uprawa

Róża dzika rośnie w słońcu na niemal każdej glebie, także suchej i ubogiej, i dobrze znosi suszę. Nie wymaga nawożenia ani oprysków. Najlepiej sprawdza się w swobodnym żywopłocie albo na skraju ogrodu, bo z czasem bardzo się rozrasta i wypuszcza odrosty. Rozmnaża się ją z odrostów korzeniowych albo z nasion, które kiełkują dopiero po przezimowaniu.

Jesienią krzew jest stołówką dla ptaków, a w czerwcu pożytkiem dla owadów. W tej samej porze zbiera się owoce głogu jednoszyjkowego i korzeń kozłka lekarskiego. Wszystko, co zbiera się jesienią, znajdziesz na stronie jakie zioła zbierać w październiku.

Tradycyjne zastosowanie

Z owoców dzikiej róży robi się herbatę, konfitury, powidła, syropy i nalewki. Owoce są bogatym źródłem witaminy C, choć jej ilość zależy od dojrzałości owoców i sposobu przechowywania. Dlatego w domowych spiżarniach zawsze miały miejsce na jesień i zimę. W Polsce z płatków dzikiej róży robi się też konfiturę do pączków. Przed jedzeniem i przetwarzaniem usuwa się nasiona z włoskami albo przeciera owoce przez sito. Do herbaty używa się zwykle owoców suszonych w całości lub grubo rozdrobnionych. Napar z dzikiej róży ma kwaskowy smak i często łączy się go z owocami głogu albo kwiatem lipy.

Dla owoców dzikiej róży nie ma unijnej monografii HMPC. To, co piszemy, jest opisem zwyczaju kulinarnego, nie porady leczniczej.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Herbatka, konfitura czy syrop z dzikiej róży to w zwykłych ilościach produkty spożywcze. Ponieważ nie ma monografii, nie oceniono jednak skoncentrowanych preparatów i suplementów z dziką różą w ciąży, podczas karmienia piersią i u dzieci, dlatego przed ich stosowaniem warto zapytać lekarza. Dzieciom podaje się tylko przetwory dokładnie oczyszczone z nasion i włosków, a napar przecedza przez gazę.

Ogólne zasady ostrożności zebraliśmy w artykule Bezpieczne stosowanie ziół.