Podagrycznik pospolity

Podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria) to bylina z rodziny selerowatych, jedyny przedstawiciel swojego rodzaju w Polsce. Rośnie pospolicie w całym kraju, w miejscach cienistych i wilgotnych: w lasach liściastych, zaroślach, na brzegach rzek, przy drogach i w zaniedbanych ogrodach, gdzie dzięki podziemnym kłączom tworzy zwarte łany i należy do najbardziej uporczywych chwastów. Częścią użytkową są młode liście, jadalne przed kwitnieniem. Dla ogrodników to przede wszystkim problem, a dla zbieraczy dzikich roślin jedno z pierwszych wiosennych warzyw.

Jak rozpoznać podagrycznik pospolity

Podagrycznik osiąga 30–100 cm wysokości, ale przez większą część sezonu widać tylko gęsty dywan liści przyziemnych. Liście wyrastają na długich ogonkach i są dwukrotnie trójdzielne: ogonek dzieli się na trzy, a każda z trzech części znowu na trzy listki. Daje to zwykle dziewięć listków, choć u starszych liści część z nich bywa zrośnięta. Listki są jajowate, zaostrzone, nierówno piłkowane na brzegu, miękkie i jasnozielone. Ogonek liściowy jest w przekroju trójkątny, z rynienką od góry.

Kwitnące pędy są puste w środku i bruzdowane. Białe kwiaty zebrane są w baldachy złożone, płaskie, zwykle z kilkunastoma do dwudziestu szypułkami, bez pokryw u nasady. Podagrycznik kwitnie w czerwcu i lipcu. Roztarty liść pachnie lekko jak marchew lub pietruszka. Najbardziej charakterystyczne jest jednak to, jak rośnie: setki liści z jednego, gęsto splecionego systemu białych, płożących się kłączy.

Na co pomaga podagrycznik pospolity? Właściwości i zastosowanie

Dla podagrycznika nie ma unijnej monografii Komitetu ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) przy Europejskiej Agencji Leków. Nie ma więc uznanego na poziomie Unii wskazania, na które podagrycznik pomaga, i nie przypisujemy mu tu żadnego działania leczniczego. Opisy właściwości w poradnikach dotyczą tradycji, a nie potwierdzonych wskazań.

Nazwa pochodzi od podagry, czyli dny moczanowej. Według przeglądu M. Walasek-Janusz i R. Gruszeckiego z Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie w medycynie ludowej stosowano go przy dnie moczanowej, jako środek przeciwzapalny i moczopędny oraz zewnętrznie przy drobnych ranach. Autorzy podkreślają, że pełny skład chemiczny rośliny nie jest jeszcze poznany, a profil bezpieczeństwa przy stosowaniu spożywczym i zielarskim wymaga dalszych badań. W liściach stwierdzono m.in. witaminę C, potas i wapń, kwasy fenolowe, flawonoidy, w tym rutynę, olejek eteryczny i poliacetyleny, takie jak falkarinol.

Zioła o opisanym w monografiach zastosowaniu przy dolegliwościach dróg moczowych to na przykład pokrzywa zwyczajna czy liść brzozy. Podagrycznika wśród nich nie ma.

Podagrycznik w kuchni

Młode liście zebrane przed kwitnieniem dodaje się na surowo do sałatek, sparzone do zup, w tym wiosennych zup i barszczu, albo przyrządza jak szpinak. Według cytowanego przeglądu na Podlasiu zupę z podagrycznika gotowano jeszcze w latach 70. XX wieku, a w czasach głodu i na przednówku roślina była ważnym źródłem pożywienia. Dziś robi się z niej także pesto i dodaje do jajecznicy. Młode liście mają łagodny smak, a starsze twardnieją. Autorzy przeglądu zalecają umiar i używanie młodych roślin.

Napary z podagrycznika pojawiają się w poradnikach, ale bez monografii nie ma dla nich uznanego dawkowania. Jeśli ktoś mimo to parzy liście, robi to jak zwykły napar, opisany w tekście o naparach i wywarach.

Z czym można pomylić podagrycznik pospolity

To najważniejsza część tej strony. Rodzina selerowatych obejmuje jadalne warzywa, ale też najbardziej trujące rośliny w Polsce, a białe baldachy wyglądają z daleka bardzo podobnie. W Finlandii, gdzie szalej rośnie także przy kąpieliskach, ostrzegano niedawno, że łatwo go pomylić z trybulą leśną i podagrycznikiem i że właśnie z powodu podobieństwa do jadalnych selerowatych dochodzi do zatruć przy zbieraniu dzikich roślin.

• Szalej jadowity (Cicuta virosa). Śmiertelnie trujący: wszystkie części zawierają cykutoksynę, najwięcej jej jest w korzeniach i kłączu. Rośnie nad wodą, w szuwarach i na podmokłych brzegach, osiąga około 1,5 m i kwitnie w lipcu i sierpniu. Ma liście dwu- lub trzykrotnie pierzaste o wąskich, lancetowatych odcinkach i grube kłącze, w środku puste i podzielone poprzecznymi przegrodami na komory. Więcej o nim w opisie kozłka lekarskiego, który rośnie w tych samych miejscach.
• Szczwół plamisty (Conium maculatum). Silnie trujący. Wysoki, z nagą, sinawo nalotowaną łodygą w czerwonobrunatne plamy i liśćmi drobno, wielokrotnie podzielonymi jak u paproci. Roztarty pachnie nieprzyjemnie, mysio.
• Blekot pospolity (Aethusa cynapium). Trujący, chwast ogrodów i pól, podobny do natki pietruszki. Ma liście drobno podzielone i błyszczące, a pod baldaszkami charakterystyczne, zwisające w dół długie pokrywki.
• Trybula leśna (Anthriscus sylvestris). Rośnie na tych samych łąkach i skrajach lasów, ma liście drobno pierzaste, paprociowate, a nie podzielone na dziewięć szerokich listków.

Bezpieczna zasada: zbiera się tylko liście, które mają dwukrotnie trójdzielny układ szerokich, piłkowanych listków i trójgraniasty ogonek, rosnące w zwartym łanie z płożących się kłączy, najlepiej we własnym ogrodzie, gdzie roślina jest znana od lat. Nie zbiera się liści z brzegów wód i mokradeł i nie wykopuje się korzeni roślin selerowatych. Kto ma choćby cień wątpliwości, nie je rośliny. Przy podejrzeniu zatrucia natychmiast dzwoni się pod numer alarmowy 112.

Kiedy i jak zbierać podagrycznik pospolity

Liście zbiera się od kwietnia do początku czerwca, zanim pojawią się kwitnące pędy. Najlepsze są młode, jeszcze lekko złożone liście z jasnymi, miękkimi ogonkami. Zrywa się je palcami albo ścina nożyczkami nad ziemią. W ogrodzie, gdzie podagrycznik jest chwastem, zbiór można powtarzać przez cały sezon: skoszony łan wypuszcza nowe, młode liście, które są znów jadalne.

Nie zbiera się roślin przy ruchliwych drogach, na poboczach i w miejscach, gdzie mogły być pryskane środkami chwastobójczymi, co w ogrodach przy zwalczaniu podagrycznika zdarza się często. Podagrycznik nie jest w Polsce gatunkiem chronionym.

Suszenie i przechowywanie

Podagrycznik je się głównie na świeżo, bo po wysuszeniu traci większość smaku. Jeśli ktoś chce go suszyć, rozkłada liście cienką warstwą na sicie w cieniu i przewiewie albo suszy w suszarce w temperaturze do około 40°C. Gotowe liście kruszą się w palcach. Susz przechowuje się w szczelnym słoju i zużywa w ciągu kilku miesięcy. Zamiast suszenia lepiej sprawdza się zamrożenie sparzonych liści albo przerobienie ich na pesto. Ogólne zasady suszenia opisuje artykuł Jak suszyć zioła.

Uprawa

Podagrycznika zwykle się nie sadzi, tylko walczy z nim. Jest ekspansywny, rozrasta się płytko pod ziemią białymi kłączami i odrasta z każdego pozostawionego kawałka. Do ogrodu trafia z ziemią, z sadzonkami bylin i z sąsiednich działek. W sklepach ogrodniczych sprzedaje się odmianę o liściach obrzeżonych na biało jako roślinę okrywową do cienia. Ona także wymaga granic, na przykład zakopanego obrzeża.

Jak zwalczać podagrycznik? Najskuteczniejsze jest dokładne wykopanie kłączy widłami, a nie szpadlem, który je tnie, i przesianie ziemi. Na dużych powierzchniach pomaga przykrycie łanu kartonem albo nieprzepuszczającą światła agrotkaniną przynajmniej na jeden sezon, a lepiej dwa. Częste koszenie albo zrywanie liści przez całe lato wyczerpuje kłącza, a przy okazji daje zapas jadalnych liści. Kłączy nie wrzuca się na kompost, bo mogą się w nim ukorzenić.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Ponieważ nie ma unijnej monografii, nikt na poziomie Unii nie ocenił bezpieczeństwa podagrycznika jako środka leczniczego, jego przeciwwskazań ani interakcji z lekami. Przegląd z Lublina zwraca uwagę, że w roślinach selerowatych występują kumaryny, które mogą działać fototoksycznie, czyli zwiększać wrażliwość skóry na słońce, i zaleca umiar w jedzeniu.

Jako warzywo w zwykłych ilościach podagrycznik nie jest lekiem. Soki, napary i inne „lecznicze” przetwory nie mają ocenionego bezpieczeństwa w ciąży, podczas karmienia piersią ani u dzieci, więc w tych sytuacjach nie stosuje się ich bez rozmowy z lekarzem. Największym realnym zagrożeniem jest pomyłka z trującą rośliną, dlatego dzieciom nie daje się liści zebranych samodzielnie, jeśli nie ma pewności co do ich pochodzenia. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.