Biedrzeniec anyż

Biedrzeniec anyż (Pimpinella anisum), w kuchni i aptece nazywany po prostu anyżem, to jednoroczna roślina z rodziny selerowatych, krewna kopru, kminku i kopru włoskiego. Pochodzi ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i w Polsce nie rośnie dziko, spotyka się go tylko w uprawie. Surowcem są drobne owoce o słodkim, lukrecjowym zapachu, zbierane w sierpniu i wrześniu. Nie należy go mylić z anyżem gwiazdkowatym, zupełnie inną rośliną, o czym niżej.

Jak rozpoznać biedrzeniec anyż

Roślina ma 30–60 cm wysokości, obłą, delikatnie żeberkowaną i drobno owłosioną łodygę, rozgałęzioną w górnej części. Liście zmieniają kształt od dołu do góry. Dolne są długoogonkowe, niepodzielone, okrągławe lub nerkowate i ząbkowane na brzegu, środkowe trójklapowe, a górne pierzastosieczne, z wąskimi, prawie nitkowatymi odcinkami. Ta zmienność liści na jednym pędzie dobrze odróżnia anyż od kopru.

Drobne białe kwiaty zebrane są w baldachy złożone. Anyż kwitnie w lipcu i sierpniu. Owoce to rozłupki długości 3–5 mm, jajowate lub gruszkowate, szarozielone do szarobrązowych, pokryte krótkimi włoskami, często z kawałkiem szypułki. Najpewniejsza cecha to zapach: roztarte owoce i liście pachną słodko anyżem, bo zawierają olejek z anetolem.

Na co pomaga biedrzeniec anyż? Właściwości i zastosowanie

Według unijnej monografii owoce anyżu stosuje się przy łagodnych, skurczowych dolegliwościach żołądkowo-jelitowych, w tym przy wzdęciach i gazach, oraz jako środek wykrztuśny przy kaszlu towarzyszącym przeziębieniu. Komitet HMPC przy Europejskiej Agencji Leków nadał im status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego w tych wskazaniach wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Monografia dotyczy dorosłych i młodzieży od 12 lat i ogranicza stosowanie do dwóch tygodni. Jeśli objawy utrzymują się albo się nasilają, trzeba zwrócić się do lekarza.

Inne zioła o tych wskazaniach zebrano na stronach zioła na trawienie i zioła na kaszel. Przy kaszlu mokrym podobnie tradycyjnie stosuje się tymianek właściwy. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza ani farmaceuty.

Herbata z anyżu

Monografia podaje 1–3,5 g owoców na 150 ml wrzątku, do trzech razy dziennie. Płaska łyżeczka owoców waży około 2 g. Owoce rozgniata się w moździerzu albo płaską stroną noża tuż przed parzeniem, bo olejek eteryczny siedzi wewnątrz i w całych owocach słabo przechodzi do wody. Napar parzy się pod przykryciem około 10 minut, żeby olejek nie uleciał z parą. Więcej o proporcjach w artykule o naparach i wywarach.

Herbatę z anyżu pije się po posiłku przy wzdęciach albo przy kaszlu w czasie przeziębienia. Nie pije się jej dłużej niż dwa tygodnie. Nie piją jej też osoby uczulone na anyż ani na inne rośliny baldaszkowe.

Z czym można pomylić biedrzeniec anyż

Pomyłki z anyżem dotyczą dwóch sytuacji: zakupu suszu i rozpoznawania roślin w ogrodzie.

Anyż gwiazdkowaty to nie anyż. Anyż gwiazdkowaty, czyli badian (Illicium verum), to brązowe, ośmioramienne owoce azjatyckiego drzewa. Pachnie podobnie, bo też zawiera anetol, ale botanicznie nie ma nic wspólnego z biedrzeńcem. Groźne jest co innego: owoce badianu chińskiego są prawie nie do odróżnienia od owoców badianu japońskiego (Illicium anisatum), który zawiera silnie trujące anisatyny działające na układ nerwowy. Opisano przypadki zatruć niemowląt herbatką z anyżu gwiazdkowatego, najczęściej z powodu domieszki badianu japońskiego. Objawami były drżenia, nadmierna pobudliwość, płacz, kłopoty z karmieniem i wymioty, a w cięższych przypadkach drgawki. Dlatego naparu z anyżu gwiazdkowatego nie podaje się dzieciom, a przepis na „herbatkę z anyżu” zawsze dotyczy drobnych owoców biedrzeńca.

Inne owoce baldaszkowatych. Owoce kopru włoskiego są większe, podłużne, zielonkawe i nagie. Kminek ma owoce ciemne, sierpowato wygięte, z jasnymi żeberkami. Koper ogrodowy ma owoce płaskie, z jasnym obrzeżeniem. Żaden z nich nie jest szkodliwy, ale smak i wskazania się różnią.

Trujące rośliny baldaszkowe w ogrodzie. Anyż z samosiewu albo z nieopisanego siewu trudniej rozpoznać, a obok warzyw potrafią wyrosnąć groźne krewniaki. Szczwół plamisty (Conium maculatum) ma łodygę z czerwonobrunatnymi plamami i nieprzyjemny, mysi zapach. Blekot pospolity (Aethusa cynapium) przypomina pietruszkę, ma liście błyszczące od spodu i długie, zwisające pokrywki pod baldaszkami. Obie rośliny są silnie trujące. W Polsce dziko rosną też biedrzeniec mniejszy i biedrzeniec wielki, ale ich owoce nie mają anyżowego zapachu.

Zasada praktyczna: zbiera się owoce tylko z roślin z własnego, opisanego siewu, i tylko takie, które po roztarciu wyraźnie pachną anyżem.

Kiedy i jak zbierać biedrzeniec anyż

Owoce dojrzewają nierówno, od sierpnia do września. Baldachy ścina się, gdy owoce w środkowych baldachach zmieniają kolor z zielonego na szarozielony lub szarobrązowy, zanim zaczną się osypywać. Zbiera się w suchy dzień, rano, kiedy rośliny są jeszcze lekko wilgotne od rosy, bo wtedy mniej owoców spada na ziemię. Baldachy ścina się z kawałkiem łodygi i od razu wkłada do papierowej torby.

Biedrzeniec anyż nie rośnie w Polsce dziko i nie jest gatunkiem chronionym. W chłodne i deszczowe lato owoce mogą nie dojrzeć w pełni. Wtedy są drobniejsze i słabiej pachną.

Suszenie i przechowywanie

Ścięte baldachy wiesza się w pęczkach kwiatostanami w dół, w papierowej torbie, w ciepłym, suchym i przewiewnym miejscu. Po kilku, kilkunastu dniach owoce same się osypują albo łatwo dają się wytrzeć z baldachów. Potem przesiewa się je przez sito, usuwa resztki łodyżek i dosusza cienką warstwą jeszcze kilka dni.

Suche owoce są twarde i nie ugniatają się pod paznokciem. Przechowuje się je w całości, w szczelnym słoju z ciemnego szkła, i rozgniata dopiero przed parzeniem, bo zmielony anyż szybko traci zapach. Całe owoce zachowują aromat dłużej niż liście i kwiaty innych ziół, ale najlepiej zużyć je w ciągu roku, dwóch. Ogólne zasady są w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Anyż potrzebuje ciepła i długiego sezonu, więc w polskim klimacie najlepiej udaje się w pełnym słońcu, na lekkiej, przepuszczalnej i ciepłej glebie. Ma palowy korzeń i źle znosi przesadzanie, dlatego wysiewa się go od razu do gruntu, w kwietniu, gdy ziemia trochę się ogrzeje. Rzędy rozstawia się co około 30 cm, a siewki przerywa. Nasiona kiełkują powoli, często dwa, trzy tygodnie, więc grządkę trzeba w tym czasie utrzymywać wilgotną i odchwaszczoną.

Rośliny nie lubią zastoin wody ani mokrych, zimnych lat. Na żyznej, mocno nawożonej ziemi wydają dużo liści, a mniej owoców. Liście też pachną anyżem i można ich używać w kuchni.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Monografia jako przeciwwskazanie wymienia nadwrażliwość na anyż, na anetol oraz na inne rośliny selerowate (baldaszkowate), takie jak kminek, seler, kolendra, koper i koper włoski. Mogą wystąpić reakcje alergiczne skóry i dróg oddechowych. Interakcji z lekami nie opisano. Anyżu nie stosuje się dłużej niż dwa tygodnie.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych monografia go nie zaleca. Stosowanie u dzieci poniżej 12 lat również nie jest zalecane, bo brak wystarczających danych. Przy kolkach i wzdęciach u niemowląt decyzję o herbatce ziołowej podejmuje się z pediatrą. Anyżu gwiazdkowatego nie podaje się dzieciom w żadnej postaci. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.