Fiołek wonny

Fiołek wonny to niska bylina, która kwitnie w marcu i kwietniu, często zanim zazielenią się trawniki. Rośnie dziko w zaroślach, na skrajach lasów, w parkach, na starych cmentarzach i w zaniedbanych ogrodach, gdzie tworzy gęste płaty. Najłatwiej go znaleźć po zapachu: żaden inny pospolity fiołek nie pachnie tak mocno. Zbiera się kwiaty i liście.

Jak rozpoznać fiołek wonny

Roślina ma zaledwie 5–15 cm wysokości i nie wytwarza łodygi nad ziemią. Liście wyrastają w przyziemnej rozecie na długich ogonkach. Są sercowate, karbowane na brzegu, ciemnozielone i lekko owłosione. Z rozety wyrastają płożące się rozłogi, które ukorzeniają się i dają nowe rośliny, dlatego fiołek wonny rośnie płatami, a nie pojedynczo.

Kwiaty mają pięć płatków, z których dolny ma z tyłu krótką ostrogę. Najczęściej są ciemnofioletowe, rzadziej białe albo różowawe. Każdy kwiat wyrasta pojedynczo na własnej, długiej szypułce prosto z rozety. Zapach jest słodki i wyczuwalny z bliska, najmocniej w ciepły dzień. Późnym latem roślina wytwarza jeszcze niepozorne, niezamykające się kwiaty ukryte w liściach, z których powstają torebki z nasionami. Nasiona roznoszą mrówki, dlatego fiołki pojawiają się w szczelinach murów i między płytami chodnika. Fiołek kwitnie od marca do kwietnia, w łagodne zimy czasem już w lutym.

Z czym można pomylić fiołek wonny

• Fiołek leśny (Viola reichenbachiana) i fiołek Rivinusa (Viola riviniana) mają ulistnioną łodygę, z której wyrastają kwiaty, oraz jaśniejsze, niebieskofioletowe kwiaty. Nie pachną i nie tworzą rozłogów.
• Fiołek kosmaty (Viola hirta) ma podobną przyziemną rozetę, ale jest wyraźniej owłosiony, nie pachnie i nie tworzy rozłogów. Rośnie raczej na suchych, słonecznych zboczach.
• Fiołek trójbarwny (Viola tricolor) ma kwiaty w trzech kolorach, liście na ulistnionej łodydze i rośnie na polach i łąkach. To osobny surowiec zielarski o innym zastosowaniu.
• Bluszczyk kurdybanek kwitnie w tym samym czasie, też fioletowo i nisko przy ziemi. Ma jednak czworokątną, płożącą się łodygę, nerkowate liście naprzeciwległe i kwiaty wargowe, a po roztarciu pachnie ostro, nie słodko.

Żaden z tych gatunków nie jest groźny, ale tylko fiołek wonny daje kwiaty o tym charakterystycznym zapachu.

Kiedy i jak zbierać fiołek wonny

Kwiaty zbiera się w marcu i kwietniu, w suchy, słoneczny dzień, przed południem, gdy obeschnie rosa i kwiaty są w pełni rozwinięte. Zrywa się je palcami razem z krótkim kawałkiem szypułki. Liście można zbierać od marca do końca kwitnienia, młode i zdrowe, bez plam.

Z jednej kępy bierze się tylko część kwiatów, żeby roślina mogła zawiązać nasiona. Kwiaty zrywa się do koszyka albo płaskiego pudełka, nie do torby, bo zgniecione szybko więdną i ciemnieją. Omija się miejsca przy ruchliwych drogach, trawniki w parkach, które mogły być pryskane, i miejsca, gdzie wyprowadza się psy. Najpewniejszym źródłem jest własny ogród. Fiołek wonny rośnie często w parkach i na cmentarzach, gdzie zrywanie kwiatów może zakazywać regulamin miejsca, więc warto to sprawdzić przed zbiorem. Zbiera się tylko rośliny rozpoznane z pewnością, czyli te, które pachną i mają liście wyłącznie w przyziemnej rozecie.

Suszenie i przechowywanie

Kwiaty fiołka są delikatne i szybko tracą kolor. Rozkłada się je pojedynczą warstwą na papierze albo sicie i suszy szybko, w ciepłym, zacienionym i przewiewnym miejscu, bez słońca. Liście suszy się tak samo, cienko rozłożone. Susz jest gotowy, gdy płatki i liście kruszą się w palcach.

Przechowuje się go w szczelnym, ciemnym słoiku, bo zapach ulatuje szybciej niż z większości ziół. Najlepiej zużyć go w ciągu roku, przed następnym kwitnieniem. Więcej o samym suszeniu piszemy w poradniku jak suszyć zioła.

Uprawa

W ogrodzie fiołek wonny dobrze rośnie w półcieniu, pod drzewami i krzewami, na próchnicznej, umiarkowanie wilgotnej glebie. Na pełnym słońcu i w suchej ziemi marnieje latem. Najłatwiej rozmnożyć go przez podział kęp albo przesadzenie ukorzenionych rozłogów po kwitnieniu lub wczesną jesienią. Raz posadzony sam się rozsiewa i rozrasta, więc może zająć cały cienisty zakątek.

W marcu zbiera się też podbiał pospolity i czosnek niedźwiedzi. Pełną listę znajdziesz na stronie jakie zioła zbierać w marcu.

Tradycyjne zastosowanie

W dawnych domowych przepisach z kwiatów przygotowywano syrop, a liście i kwiaty zaparzano zimą i wczesną wiosną, w sezonie przeziębień. Kwiaty są jadalne: dodaje się je do sałatek i deserów, kandyzuje w cukrze albo robi z nich fioletowy syrop do napojów. Korzenia nie używa się w domu.

Dla fiołka wonnego nie ma unijnej monografii HMPC. Europejska Agencja Leków opisała tylko pokrewny fiołek trójbarwny, jako tradycyjny produkt leczniczy roślinny stosowany przy łagodnych, łojotokowych zmianach skóry, wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Tego opisu nie przenosi się na fiołek wonny. To, co piszemy o fiołku wonnym, jest więc opisem zwyczaju, nie porady leczniczej.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Ponieważ nie ma monografii, bezpieczeństwo stosowania naparu z fiołka wonnego w ciąży, podczas karmienia piersią i u dzieci nie zostało ustalone. W takich sytuacjach nie pije się go bez rozmowy z lekarzem. Ostrożność dotyczy też osób przyjmujących leki na stałe. Kandyzowane kwiatki na torcie to zwyczaj kulinarny, ale zbierane dzieciom kwiaty powinny pochodzić z czystego miejsca.

Ogólne zasady opisuje artykuł Bezpieczne stosowanie ziół.