Jak zrobić zielnik

Zielnik to zbiór zasuszonych i sprasowanych roślin, przyklejonych do kart i opisanych etykietą. Botanicy trzymają w zielnikach okazy, do których można wrócić po latach i sprawdzić, jak roślina wyglądała w danym miejscu i czasie. Szkolny zielnik działa tak samo, tylko na mniejszą skalę. Uczy rozpoznawać gatunki, nazywać je po polsku i po łacinie i zapisywać, gdzie się je znalazło. Dobrze zrobiony zielnik przetrwa wiele lat.

Co będzie potrzebne

Większość rzeczy jest w domu:

• stare gazety albo bibuła, dużo więcej, niż się wydaje,
• kilka grubych książek, cegieł albo deska z obciążeniem, a jeśli ktoś ma, prasa zielnikowa z dwóch kratek ściąganych paskami,
• nożyczki albo sekator i mała łopatka do wykopania rośliny z korzeniem,
• reklamówka albo teczka na zebrane rośliny i notes do zapisywania miejsca zbioru,
• kartki z bloku technicznego A4 albo sztywny papier rysunkowy,
• wąskie paski papieru i klej introligatorski albo wikol, ewentualnie papierowa taśma,
• etykiety, teczka lub segregator i karton na okładkę.

Jak zbierać rośliny do zielnika

Do zielnika zbiera się całą roślinę albo przynajmniej pęd z liśćmi i kwiatami. Sam kwiat albo pojedynczy liść nie wystarczy, bo po nim trudno rozpoznać gatunek. Małe rośliny wykopuje się z korzeniem, otrząsa z ziemi i ewentualnie płucze. Z dużych roślin bierze się górną część pędu z kwiatami i kilka liści z dołu łodygi, jeśli wyglądają inaczej niż górne.

Rośliny zbiera się w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Mokre okazy w prasie czernieją i pleśnieją. Z każdego gatunku wystarczy jeden ładny okaz, ewentualnie drugi na zapas. Zrywanie kilkunastu sztuk tej samej rośliny nie ma sensu. Od razu zapisuje się w notesie, gdzie i kiedy roślina została zebrana, bo po tygodniu nikt już tego nie pamięta.

Nie wolno zbierać roślin chronionych. Ich lista jest w rozporządzeniu w sprawie ochrony gatunkowej roślin z 2014 roku i obejmuje też gatunki, które łatwo spotkać na spacerze. Pod ochroną są między innymi wszystkie storczyki, sasanki, śnieżyczka przebiśnieg, śnieżyca wiosenna, rosiczka okrągłolistna, arnika górska, centuria pospolita, kocanki piaskowe, widłaki, grzybienie białe i wawrzynek wilczełyko. Konwalia majowa nie jest na tej liście od 2014 roku, ale jest silnie trująca, więc do szkolnego zielnika i tak się nie nadaje. W razie wątpliwości lepiej rośliny nie zrywać, tylko zrobić jej zdjęcie. Na terenie parków narodowych i rezerwatów nie zbiera się żadnych roślin, także pospolitych.

Do zielnika nie bierze się roślin trujących i parzących. Barszczu Sosnowskiego nie dotyka się wcale, bo jego sok na słońcu wywołuje poważne oparzenia skóry. Naparstnicy, tojadu, konwalii i roślin baldaszkowatych, których się nie zna, lepiej unikać. Po zbieraniu zawsze myje się ręce, zwłaszcza dzieci, zanim cokolwiek zjedzą. Więcej o tym, które rośliny wymagają ostrożności, jest w artykule Bezpieczne stosowanie ziół.

Jak suszyć i prasować rośliny

Rośliny prasuje się jak najszybciej po zebraniu, najlepiej tego samego dnia. Zwiędnięte liście zwijają się i trudno je potem rozprostować. Każdy okaz kładzie się na złożonej gazecie albo bibule, rozkłada liście tak, żeby się nie nakładały, a jeden lub dwa liście odwraca spodem do góry. Długą łodygę, na przykład pokrzywy, zgina się w kształt litery V albo N, żeby zmieściła się na kartce. Na wierzch kładzie się drugą warstwę papieru, potem kilka gazet przekładki i następną roślinę.

Cały stos przykrywa się deską i obciąża książkami albo ściska w prasie. Przez pierwsze trzy, cztery dni gazety między roślinami wymienia się codziennie na suche, potem co dwa, trzy dni. Mokry papier to główna przyczyna pleśni i brązowych plam. Stos trzyma się w suchym, ciepłym miejscu, ale nie na kaloryferze. Prasowanie trwa zwykle od tygodnia do dwóch. Grube łodygi i mięsiste kwiaty schną dłużej. Roślina jest gotowa, gdy jest sztywna, sucha w dotyku i nie wygina się, kiedy podniesie się ją za łodygę.

Prasowanie do zielnika różni się od suszenia ziół na herbatę. Zioła do naparów suszy się luźno, w cieniu i przewiewie, żeby zachowały zapach, tak jak opisuje artykuł Jak suszyć zioła. Roślina do zielnika ma przede wszystkim zachować kształt i kolor, dlatego leży płasko pod ciężarem. Sprasowanego okazu nie używa się potem do parzenia.

Jak naklejać rośliny i co napisać na karcie

Na jednej karcie umieszcza się jeden gatunek. Roślinę układa się tak, jak rosła, korzeniem w dół, i przypina wąskimi paskami papieru posmarowanymi klejem na końcach. Paski kładzie się w poprzek łodygi i grubszych gałązek, mniej więcej co kilka centymetrów. Samej rośliny nie smaruje się klejem i nie okleja przezroczystą taśmą, bo taśma z czasem żółknie i odkleja się. Drobne części, które odpadły, na przykład nasiona albo płatki, można wsypać do małej papierowej koperty przyklejonej do karty.

Etykietę nakleja się zwykle w prawym dolnym rogu. Powinny się na niej znaleźć:

• nazwa polska i łacińska,
• rodzina,
• miejsce zbioru, czyli miejscowość i bliższy opis, na przykład skraj lasu przy drodze do Woli,
• data zbioru,
• siedlisko, na przykład łąka, rów, przydrożny trawnik, ogród,
• kto zebrał, a jeśli ktoś inny rozpoznał roślinę, także kto oznaczył.

Gotowe etykiety do druku dla wszystkich ziół z naszego katalogu są na stronie etykiety do zielnika. Nazwę i rodzinę mają już wpisane, wystarczy dopisać miejsce, datę i swoje imię.

Okładka i układ zielnika do szkoły

Karty można ułożyć według rodzin albo alfabetycznie. Układ według rodzin pokazuje, które rośliny są ze sobą spokrewnione. Rumianek, krwawnik i mniszek trafiają wtedy obok siebie jako astrowate. Układ alfabetyczny łatwiej przeglądać, kiedy szuka się konkretnej rośliny. Na początku dobrze jest dodać spis treści z numerami kart.

Na okładce pisze się słowo Zielnik, imię i nazwisko autora, klasę, nazwę szkoły i rok. Okładkę robi się z grubego kartonu albo kupuje teczkę z gumką i ozdabia ją rysunkiem. Do środka nie wkłada się luźnych kartek, tylko zbiera je w segregatorze albo zszywa.

Plastikowe koszulki chronią rośliny przed kruszeniem przy przeglądaniu i to jest ich największa zaleta. Mają też wady. Jeśli roślina nie wyschła do końca, w zamkniętej folii zbiera się wilgoć i pojawia się pleśń. Folia potrafi też przesuwać kruche liście, które się łamią. Do koszulek wkłada się więc tylko całkiem suche okazy, dobrze przyklejone do kartki. Zamiast koszulek można przełożyć karty arkuszami cienkiego papieru.

Gotowy zielnik trzyma się w suchym miejscu, poziomo, z dala od wilgotnej piwnicy.

Rośliny łatwe na pierwszy zielnik

Na początek najlepiej wybrać rośliny pospolite, łatwe do rozpoznania i niezbyt mięsiste, bo te prasują się najlepiej. Wszystkie poniższe są w naszym katalogu i rosną przy drogach, na łąkach albo w ogrodzie:

• Babka lancetowata: wąskie liście z wyraźnymi nerwami i kwiatostan na długiej łodydze. Mieści się na kartce w całości, z korzeniem.
• Krwawnik pospolity: pierzaste liście i płaski baldachogron drobnych białych koszyczków. Prasuje się łatwo i długo trzyma kształt.
• Mniszek lekarski: rozeta liści z korzeniem i kwiat. Kwiat zbiera się w pełni otwarty i prasuje od razu, bo w prasie potrafi się zamknąć albo zamienić w dmuchawiec.
• Pokrzywa zwyczajna: zbiera się ją w rękawiczkach. Po wysuszeniu przestaje parzyć. Długą łodygę trzeba zgiąć albo wziąć tylko górę pędu.
• Jasnota biała: podobna do pokrzywy, ale nie parzy i ma białe kwiaty w okółkach. Dobrze je zestawić na sąsiednich kartach.
• Macierzanka piaskowa: niska, drobna roślina, którą można przykleić w całości. Rośnie na suchych, piaszczystych miejscach.
• Skrzyp polny: zielone pędy z okółkami gałązek. Nie ma kwiatów, bo to roślina zarodnikowa, co dobrze widać na tle reszty zielnika.
• Rumianek pospolity: drobno podzielone liście i koszyczki z białymi płatkami. Koszyczki są grubsze od liści, więc papier wymienia się przy nim częściej.

Z takiego zestawu można zrobić pierwszy zielnik w jedno popołudnie zbierania i dwa tygodnie czekania.