Jakie są najbardziej trujące rośliny w Polsce?

Do najgroźniejszych należą szalej jadowity, szczwół plamisty, tojad mocny, zimowit jesienny i cis pospolity. Zjedzenie każdej z nich może skończyć się śmiercią. Sanepid wymienia szaleja, szczwół, tojad, pokrzyk wilczą jagodę i cis jako rośliny, które trzeba omijać z daleka, a niemiecki instytut BfR nazywa tojad najbardziej trującą rośliną Europy Środkowej.

Co zrobić po zjedzeniu trującej rośliny?

Od razu dzwoni się pod numer 112 albo jedzie na SOR, nie czekając na objawy. Wymiotów nie wywołuje się bez polecenia dyspozytora lub lekarza, a węgla leczniczego nie podaje się bez konsultacji. Resztki rośliny trzeba usunąć z ust i zabrać ze sobą do lekarza, bo pomagają ustalić, co zostało zjedzone.

Jakie kwiaty w ogrodzie są trujące?

W polskich ogrodach często rosną konwalia majowa, która jest trująca w całości, naparstnica purpurowa, tojad, złotokap i cis. Złotokap jest najgroźniejszy przez nasiona w strąkach, a cis przez igły i nasiona. W ogrodzie, w którym bawią się małe dzieci, tojadu lepiej nie sadzić wcale.

Jak bezpiecznie zbierać zioła?

Zbiera się tylko rośliny rozpoznane z całkowitą pewnością, po kilku cechach naraz, a nie po samym kształcie liścia czy koloru kwiatów. Najostrożniej trzeba podchodzić do roślin z białymi baldachami, bo w tej rodzinie są najsilniej trujące gatunki w Polsce. Najbezpieczniejszym źródłem jest własna, opisana grządka.

Rośliny trujące w Polsce: z czym można je pomylić

Większość groźnych zatruć roślinami w Polsce nie bierze się z egzotycznych gatunków, tylko z pomyłki przy zbieraniu czegoś, co miało być jadalne albo lecznicze. Konwalia trafia do koszyka zamiast czosnku niedźwiedziego, szczwół zamiast dzikiej pietruszki, rozeta naparstnicy zamiast żywokostu. Poniżej zebraliśmy rośliny trujące, przed którymi ostrzegają profile w naszym katalogu ziół, w jednym miejscu: z czym się je myli i po czym je odróżnić. Ten tekst nie zastępuje klucza do oznaczania roślin ani lekarza. Ogólne zasady opisuje artykuł Bezpieczne stosowanie ziół.

Najgroźniejsze pomyłki przy zbieraniu ziół

Tabela jest ułożona od roślin najgroźniejszych, których zjedzenie może zabić, do tych, które są trujące, ale zwykle rzadziej prowadzą do ciężkich zatruć. Kolejność jest orientacyjna. Każda z tych roślin może zaszkodzić.

Roślina trująca	Nazwa łacińska	Mylona z	Jak odróżnić
Szalej jadowity	Cicuta virosa	podagrycznik, kozłek lekarski, wiązówka błotna, lubczyk, koper włoski, krwawnik	Rośnie nad wodą i w szuwarach. Liście dwu- lub trzykrotnie pierzaste o wąskich odcinkach, grube kłącze puste w środku i podzielone poprzecznymi przegrodami.
Szczwół plamisty	Conium maculatum	podagrycznik, anyż, koper włoski, lubczyk, krwawnik	Naga, sinawa łodyga w czerwonobrunatne plamy. Roztarte liście pachną nieprzyjemnie, mysio.
Zimowit jesienny	Colchicum autumnale	czosnek niedźwiedzi	Kępa grubych, błyszczących liści bez ogonków, często z zieloną torebką nasienną w środku. Rośnie na wilgotnych łąkach, nie w lesie. Nie pachnie czosnkiem.
Cis pospolity	Taxus baccata	rozmaryn	Igły płaskie i miękkie, od spodu jaśniejsze, ale bez białego kutnera i bez podwiniętych brzegów. Roztarte prawie nie pachną.
Naparstnica purpurowa	Digitalis purpurea	żywokost, babka lancetowata, dziewanna, łopian	Rozeta miękkich, aksamitnych liści z siateczką nerwów. Nie są szorstkie jak u żywokostu, nie mają równoległych nerwów jak babka ani grubego filcu jak dziewanna.
Konwalia majowa	Convallaria majalis	czosnek niedźwiedzi	Zwykle dwa liście wyrastają razem z jednej pochwy, bez osobnych ogonków. Są sztywniejsze i nie pachną czosnkiem.
Ciemiężyca	Veratrum	czosnek niedźwiedzi	Rośnie w górach. Szerokie liście z równoległymi fałdami, ułożone skrętolegle na grubej łodydze.
Blekot pospolity	Aethusa cynapium	podagrycznik, anyż	Chwast ogrodów podobny do natki pietruszki. Liście błyszczące od spodu, pod baldaszkami długie, zwisające pokrywki.
Obrazki plamiste	Arum maculatum	czosnek niedźwiedzi	Liście strzałkowate, z wieloma wyraźnymi nerwami, często w ciemne plamy. Czosnek ma jeden nerw środkowy.
Przestęp biały i dwupienny	Bryonia alba, B. dioica	chmiel	Wspina się spiralnymi wąsami czepnymi, ma kuliste jagody i nigdy nie tworzy szyszek.
Bez hebd	Sambucus ebulus	bez czarny	Bylina z zielonymi, niezdrewniałymi łodygami. Baldachy i owoce sterczą w górę, cała roślina nieprzyjemnie pachnie.
Starzec jakubek	Jacobaea vulgaris	dziurawiec	Koszyczki jak małe żółte stokrotki, liście głęboko pierzasto wcięte. Dziurawiec ma kwiaty z pięcioma płatkami i całe, drobne liście.
Lepiężniki	Petasites	podbiał, łopian	Rosną nad strumieniami. Liście wielkie, okrągławe, z głębokim wcięciem u nasady. Zawierają alkaloidy pirolizydynowe szkodliwe dla wątroby.
Skrzyp błotny	Equisetum palustre	skrzyp polny	Najniższy członek gałązki krótszy niż pochewka na łodydze. Kłos wyrasta latem na szczycie zielonego pędu.
Bagno zwyczajne	Rhododendron tomentosum	rozmaryn, wrzos	Krzew torfowisk. Liście od spodu z rdzawym kutnerem, ostry, odurzający zapach, białe kwiaty w baldachogronach.
Psianka słodkogórz	Solanum dulcamara	róża dzika	Pnącze bez kolców z drobnymi, soczystymi, czerwonymi jagodami w zwisających gronach.

Rośliny, które trzeba znać

Szalej jadowity

Rośnie w rowach, na brzegach stawów, w szuwarach i na podmokłych łąkach, czyli tam, gdzie zbiera się kozłek lekarski i wiązówkę błotną. Trująca jest cała roślina, najbardziej kłącze. Ma białe kwiaty w baldachach złożonych, osiąga około 1,5 m i kwitnie w lipcu i sierpniu. Najpewniejsza cecha to przekrój kłącza: puste w środku, z poprzecznymi komorami. Według sanepidu pierwsze objawy pojawiają się już po około 20 minutach. Są to pieczenie w ustach, ślinotok, nudności, wymioty, rozszerzone źrenice, drgawki, utrata przytomności i zaburzenia oddychania. W ciężkich przypadkach dochodzi do porażenia oddechu i śmierci.

Szczwół plamisty

Rośnie dziko na przydrożach, rumowiskach i przy zabudowaniach, a czasem także w ogrodach obok warzyw. Trujące są wszystkie części. Liście przypominają natkę pietruszki, a korzeń pasternak. Rozpoznaje się go po nagiej, sinawo nalotowanej łodydze w czerwonobrunatne plamy i nieprzyjemnym, mysim zapachu roztartych liści. Sanepid wymienia wśród objawów pieczenie w przewodzie pokarmowym, ślinotok, utratę mowy, bóle i porażenia mięśni, drgawki, utratę przytomności i śpiączkę. Zatrucie może być śmiertelne.

Zimowit jesienny

Rośnie na wilgotnych łąkach. Kwitnie jesienią, ale wiosną wypuszcza liście, i właśnie wtedy myli się go z czosnkiem niedźwiedzim. Liście zimowita wyrastają kępą wprost z ziemi, są grube, błyszczące i bez ogonków, często z zieloną torebką nasienną pośrodku. Czosnek niedźwiedzi rośnie w lesie, każdy jego liść ma własny ogonek, a roztarty pachnie czosnkiem. Niemiecki instytut oceny ryzyka BfR ostrzega, że po zjedzeniu zimowita zdarzają się zatrucia śmiertelne.

Konwalia majowa

Rośnie w lasach liściastych i w ogrodach, często w tych samych miejscach co czosnek niedźwiedzi. Jest trująca w całości. Młode liście łatwo pomylić z czosnkiem, na co zwraca uwagę także serwis pacjent.gov.pl. Konwalia ma zwykle dwa liście wyrastające razem z jednej pochwy, sztywniejsze i bez zapachu czosnku. Kwitnie później, białymi dzwoneczkami w jednostronnym gronie. Zapach roztartego liścia nie jest testem rozstrzygającym, bo dłonie po kilku liściach czosnku pachną już wszystkim.

Cis pospolity

To popularny krzew żywopłotowy w ogrodach, parkach i na cmentarzach. Trujące są igły i nasiona. Najbardziej narażone są dzieci, które sięgają po czerwone „owoce”. Igły cisa są płaskie, miękkie i roztarte prawie nie pachną, a rozmaryn ma twarde liście z białym spodem, podwiniętymi brzegami i wyraźnym żywicznym zapachem. Sanepid podaje wśród objawów ból brzucha, biegunkę i wymioty, a w ciężkich przypadkach zaburzenia rytmu serca i zgon.

Naparstnica purpurowa

W Polsce spotyka się ją głównie w ogrodach, skąd dziczeje na zręby i skraje lasów. W pierwszym roku tworzy tylko rozetę liści i wtedy bywa brana za żywokost lekarski, babkę lancetowatą albo młodą dziewannę. Zdarzały się poważne zatrucia po zjedzeniu takich liści lub wypiciu z nich naparu. Liście naparstnicy są miękkie, aksamitne i mają siateczkę nerwów. Żywokost ma liście szorstkie, zbiegające skrzydełkami po łodydze.

Blekot pospolity

To chwast ogrodów i pól, który wyrasta między warzywami i przypomina natkę pietruszki. Jest trujący. Odróżniają go liście błyszczące od spodu oraz długie, zwisające w dół pokrywki pod baldaszkami. Każdą „pietruszkę”, która wyrosła sama, a nie z siewu, traktuje się jak podejrzaną.

Zasady bezpiecznego zbierania

Najważniejsza zasada jest jedna: nie zbiera się rośliny, której nie da się rozpoznać z całkowitą pewnością. „Wygląda jak” nie wystarczy. Pozostałe zasady wynikają z tej pierwszej.

Nazwa łacińska, nie ludowa. Nazwy potoczne przeskakują między gatunkami. Szukając opisu, sprawdza się nazwę łacińską.
Kilka cech naraz. Kształt liścia, ułożenie liści na łodydze, przekrój łodygi, zapach, siedlisko i pora kwitnienia. Jedna zgodna cecha nic nie znaczy.
Białe baldachy to osobna kategoria. W rodzinie selerowatych są najsilniej trujące rośliny w Polsce. Dzikich roślin baldaszkowatych z łąk, rowów i brzegów wód nie zbiera się wcale, a korzeni selerowatych nie wykopuje się „na oko”.
Korzenie z roślin rozpoznanych w czasie kwitnienia. Korzeń kozłka czy łopianu wykopuje się z roślin oznaczonych wcześniej, gdy miały kwiaty i liście łodygowe.
Własna grządka. Najmniej pomyłek zdarza się przy zbiorze z ogrodu, gdzie roślina rośnie od lat i jest opisana.
Dzieci pod opieką. Według BfR około 80% zgłaszanych kontaktów z roślinami trującymi dotyczy dzieci do 9. roku życia. Dzieci uczy się, że niczego zerwanego w ogrodzie, w parku ani w lesie nie wkłada się do ust.

Dobrym ćwiczeniem w rozpoznawaniu jest własny zielnik, bo zmusza do przyjrzenia się każdej cesze z bliska. Opisujemy to w artykule Jak zrobić zielnik.

Co zrobić po zatruciu

Przy podejrzeniu zatrucia rośliną od razu dzwoni się pod numer 112 albo jedzie na SOR. Nie czeka się na objawy, bo przy części roślin pojawiają się szybko i narastają gwałtownie.

Nie wywołuje się wymiotów, chyba że każe tak zrobić dyspozytor albo lekarz. Wymioty mogą pogorszyć stan chorego.
Nie podaje się węgla leczniczego ani innych środków bez porozumienia z dyspozytorem lub lekarzem. BfR odradza też podawanie mleka, które może ułatwiać wchłanianie niektórych toksyn, i wody z solą.
Resztki rośliny usuwa się z ust i zabiera ze sobą. Próbka rośliny, a jeśli się nie da, zdjęcie, pomaga lekarzowi ustalić, co zostało zjedzone. Przydają się też informacje, którą część rośliny zjedzono, ile i kiedy, a u dziecka jego wiek i masa ciała.
Dalszych kroków nie podejmuje się na własną rękę. O wszystkim decyduje lekarz.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie jest poradą medyczną.