Arcydzięgiel litwor

Arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica), nazywany też po prostu dzięglem albo dzięglem litworem, to okazała roślina z rodziny selerowatych o wysokiej, pustej łodydze i kulistych, zielonkawych baldachach. W Polsce rośnie dziko w dwóch podgatunkach: górskim, w Sudetach, na Babiej Górze i w Tatrach, oraz nadbrzeżnym, nad Bałtykiem i w dolinach dużych rzek. Jest pod ochroną częściową, więc dzikich roślin się nie zbiera. Surowcem jest korzeń z kłączem, pozyskiwany z upraw, znany głównie jako składnik gorzkich nalewek i likierów ziołowych.

Jak rozpoznać arcydzięgiel litwor

Arcydzięgiel jest jednym z największych krajowych baldaszkowców. W drugim roku wypuszcza pęd kwiatostanowy wysokości 1,5–2,5 m, a podgatunek nadbrzeżny bywa jeszcze wyższy. Łodyga jest gruba, naga, bruzdowana, w środku pusta, często z fioletowym nalotem przy ziemi. Liście są bardzo duże, wielokrotnie pierzaste, z jajowatymi, ząbkowanymi odcinkami. Ich ogonki u nasady rozszerzają się w szerokie, rozdęte pochwy, które obejmują łodygę i w górnej części rośliny skrywają młode baldachy.

Kwiaty są drobne, zielonkawe lub zielonkawożółte, u podgatunku nadbrzeżnego bardziej zielonkawobiałe. Zebrane są w duże baldachy złożone, wyraźnie kuliste, a nie płaskie jak u wielu innych selerowatych. Arcydzięgiel kwitnie od końca czerwca do sierpnia. Owoce są płaskie, jasnobrązowe, ze skrzydełkowatymi żeberkami. Po wydaniu nasion roślina zwykle zamiera.

Cała roślina pachnie mocno, korzennie, z nutą piżma. Najsilniej pachnie gruby, mięsisty korzeń z licznymi bocznymi korzeniami. Arcydzięgiel lubi miejsca wilgotne: brzegi rzek i strumieni, wilgotne łąki i zarośla, ziołorośla nadrzeczne.

Na co pomaga arcydzięgiel litwor? Właściwości i zastosowanie

Dla korzenia arcydzięgla nie ma unijnej monografii Komitetu ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) przy Europejskiej Agencji Leków. Nie ma więc uznanego na poziomie Unii wskazania, na które dzięgiel pomaga, i nie przypisujemy mu tu żadnego działania leczniczego.

Brak monografii ma tu konkretną przyczynę. W stanowisku z 2015 roku HMPC umieścił korzeń Angelica archangelica na liście substancji roślinnych budzących zastrzeżenia co do bezpieczeństwa, których ocenie komitet nie nadaje pierwszeństwa, bo prawdopodobnie nie uzyskałyby pozytywnej oceny korzyści i ryzyka. Chodzi głównie o furanokumaryny. Osobny dokument HMPC z 2007 roku poświęcony furanokumarynom w preparatach z arcydzięgla przypomina, że wiele z tych związków działa fotogenotoksycznie i fotokancerogennie, czyli w połączeniu ze światłem UV może uszkadzać materiał genetyczny komórek skóry.

W tradycji europejskiej korzeń dzięgla był gorzkim, aromatycznym ziołem trawiennym, stosowanym przy braku apetytu, wzdęciach i uczuciu pełności. Takie zastosowanie opisuje też monografia ESCOP, europejskiego stowarzyszenia fitoterapeutów, ale to dokument naukowego towarzystwa, a nie ocena EMA. Kandyzowane łodygi dzięgla służyły jako ozdoba ciast, a korzeniem i nasionami aromatyzuje się likiery ziołowe.

Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza ani farmaceuty.

Czy pić herbatę z dzięgla?

Bez monografii nie ma uznanej dawki ani wskazań, więc herbata z dzięgla nie jest lekiem, a domowego przepisu nie podajemy. Kto szuka zioła trawiennego z monografią, ma do wyboru na przykład koper włoski, biedrzeniec anyż czy gorzki piołun. Więcej takich roślin zebraliśmy na stronie zioła na trawienie. Kto mimo to sięga po gotową mieszankę z dzięglem, przestrzega opakowania i po wypiciu unika opalania.

Z czym można pomylić arcydzięgiel litwor

Wśród selerowatych są jedne z najbardziej trujących roślin Polski, a kilka z nich rośnie w tych samych miejscach co arcydzięgiel. To najważniejsza część tej strony.

• Szalej jadowity (Cicuta virosa). Śmiertelnie trujący. Rośnie nad brzegami wód, w szuwarach i na torfowiskach, czyli dokładnie tam, gdzie dzięgiel nadbrzeżny. Ma białe kwiaty w półkulistych baldachach i grube kłącze, które po przecięciu wzdłuż pokazuje puste komory poprzedzielane poprzecznymi przegrodami. Wydziela żółtawy sok i pachnie podobnie jak seler lub pietruszka, co dodatkowo myli.
• Szczwół plamisty (Conium maculatum). Śmiertelnie trujący. Łodyga jest gładka, z sinym nalotem i czerwonofioletowymi plamami, liście drobno, paprociowato podzielone, kwiaty białe. Roztarty pachnie nieprzyjemnie, jak mysi mocz.
• Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi). Ogromny, do kilku metrów, z bardzo dużymi, klapowanymi liśćmi i płaskimi białymi baldachami. Jego sok w słońcu wywołuje ciężkie oparzenia skóry. Nie wolno go dotykać gołymi rękami.
• Dzięgiel leśny (Angelica sylvestris). Najbliższy krewny, pospolity na wilgotnych łąkach. Jest niższy, ma kwiaty białe lub różowawe i znacznie słabszy zapach. Nie jest surowcem arcydzięgla.
• Lubczyk ogrodowy. Też wysoki i aromatyczny, ale ma żółtozielone kwiaty, błyszczące liście i pachnie jak przyprawa do zup, stąd nazwa „ziele maggi”.

Dzikich baldaszkowców nie zbiera się i nie wykopuje bez całkowitej pewności, a w przypadku arcydzięgla dochodzi do tego zakaz prawny.

Kiedy i jak zbierać arcydzięgiel litwor

Arcydzięgiel litwor jest w Polsce objęty ochroną częściową. Jako „dzięgiel (arcydzięgiel) litwor” wymienia go załącznik nr 2 rozporządzenia Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. Wobec dziko rosnących roślin obowiązują między innymi zakazy umyślnego niszczenia, zrywania i uszkadzania oraz pozyskiwania i zbioru. Na stanowisku naturalnym dzięgla więc się nie kopie ani nie ścina. Zakazy te nie dotyczą roślin z uprawy, z wyjątkiem zakazu umyślnego wprowadzania ich do środowiska przyrodniczego, czyli wysiewania w dzikich miejscach.

Z własnej uprawy korzeń wykopuje się jesienią pierwszego roku, w październiku i listopadzie, albo wczesną wiosną drugiego roku, zanim roślina wypuści pęd kwiatostanowy. Później korzeń drewnieje, a po kwitnieniu roślina zamiera. Korzeń wykopuje się widłami szerokim kołem, otrząsa z ziemi i myje pod bieżącą wodą. Liście i łodygi tnie się w rękawicach, najlepiej w pochmurny dzień, bo sok rośliny zawiera furanokumaryny i w słońcu może podrażniać skórę.

Suszenie i przechowywanie

Gruby korzeń kroi się wzdłuż na kawałki, a boczne korzenie oddziela, żeby schły równomiernie. Suszy się je w ciepłym, przewiewnym miejscu albo w suszarce w temperaturze do około 40°C. Wyższa temperatura wypędza olejek eteryczny, który odpowiada za zapach. Susz jest gotowy, gdy kawałki łamią się z trzaskiem, a nie zginają.

Suszony korzeń przechowuje się w szczelnym słoju, w suchym i ciemnym miejscu, opisany nazwą łacińską, żeby nie pomylić go z innymi korzeniami z ogrodu. Aromat utrzymuje się dość długo, ale susz najlepiej zużyć w ciągu roku. Ogólne zasady opisuje artykuł Jak suszyć zioła.

Uprawa

Arcydzięgiel potrzebuje gleby żyznej, głębokiej, próchnicznej i stale wilgotnej, ale przepuszczalnej, oraz stanowiska słonecznego lub lekko ocienionego. Dobrze rośnie przy oczku wodnym albo w wilgotnym kącie ogrodu. Nasiona szybko tracą zdolność kiełkowania, dlatego najlepiej wysiać je zaraz po zbiorze, latem lub jesienią, płytko, bo kiełkują na świetle. Rozsadę sadzi się co 60–80 cm, bo roślina zajmuje dużo miejsca.

W pierwszym roku tworzy rozetę liści i korzeń, w drugim zakwita, wydaje nasiona i zwykle zamiera. Jeśli ścina się pędy kwiatostanowe przed kwitnieniem, kępa może przeżyć kilka lat dłużej. Pozostawiona sama, chętnie się wysiewa. Nasiona i sadzonki kupuje się w sklepach ogrodniczych, nigdy ze stanowisk naturalnych.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Ponieważ nie ma unijnej monografii, nikt na poziomie Unii nie ustalił przeciwwskazań ani interakcji arcydzięgla z lekami. Najlepiej udokumentowanym ryzykiem jest fotouczulenie. Dokument HMPC o furanokumarynach zaleca, żeby preparaty z tymi związkami miały ostrzeżenie dotyczące ekspozycji na promieniowanie UV, a u grup wrażliwych, takich jak dzieci i kobiety w ciąży, były przeciwwskazane. Osoby przyjmujące leki uczulające na słońce albo stosujące inne fotouczulające rośliny, na przykład dziurawiec zwyczajny, powinny unikać dzięgla.

W ciąży i podczas karmienia piersią nie stosuje się korzenia dzięgla ani jego nalewek i olejku, a dzieciom się go nie podaje. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny przed jakimkolwiek stosowaniem porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.