Tasznik pospolity

Tasznik pospolity (Capsella bursa-pastoris) to niewielka roślina z rodziny kapustowatych, jeden z najpospolitszych chwastów w Polsce. Rośnie wszędzie tam, gdzie ziemia jest naruszana: na polach, w ogrodach warzywnych, na przydrożach, podwórzach i między płytami chodnika. Surowcem jest ziele zbierane w czasie kwitnienia, najczęściej od kwietnia do lipca. Nazwę zawdzięcza owocom, które przypominają dawną pasterską torbę, czyli taszę. Tę samą torbę pasterza (bursa pastoris) ma w nazwie łacińskiej, a surowiec w farmacji i w monografii nazywa się Bursae pastoris herba.

Jak rozpoznać tasznik pospolity

Tasznik zaczyna od przyziemnej rozetki liści, często już jesienią, i w tej postaci zimuje. Liście rozetki są bardzo zmienne: od prawie całobrzegich po głęboko pierzastowcinane, z trójkątnymi łatkami, trochę jak u mniszka. Z rozetki wyrasta wzniesiona, zwykle rozgałęziona łodyga wysokości od kilkunastu do około 50 cm. Liście łodygowe są małe, siedzące, strzałkowato obejmują łodygę nasadą. Korzeń jest cienki, palowy i jasny, łatwo wychodzi z ziemi razem z całą rośliną. Cała roślina jest naga albo tylko lekko owłosiona i po roztarciu prawie nie pachnie.

Kwiaty są drobne, białe, czteropłatkowe, jak u wszystkich kapustowatych, zebrane w grono na szczycie pędu. W miarę kwitnienia grono się wydłuża, więc na górze są kwiaty, a niżej owoce na długich, odstających szypułkach. Owoc to płaska, trójkątnie sercowata łuszczynka, wcięta na szczycie. To cecha, po której tasznik rozpoznaje się od razu. Kwitnie bardzo długo, od wczesnej wiosny do późnej jesieni.

Na co pomaga tasznik pospolity? Właściwości i zastosowanie

Według unijnej monografii Komitetu ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) ziele tasznika stosuje się do zmniejszenia obfitych krwawień miesiączkowych u kobiet z regularnym cyklem, po wykluczeniu przez lekarza poważnych przyczyn. Ziele tasznika ma w monografii z 2011 roku status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego w tym wskazaniu wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. To jedyne wskazanie, jakie monografia wymienia, i dotyczy wyłącznie dorosłych kobiet.

Na tej stronie nie przypisujemy tasznikowi żadnej kategorii z naszej listy zastosowań, bo żadna z nich nie obejmuje krwawień miesiączkowych. Przy drobnych bólach miesiączkowych monografia HMPC opisuje za to ziele krwawnika pospolitego, ale to inne wskazanie i inna roślina.

Obfita miesiączka nie jest dolegliwością, którą leczy się w ciemno. Może wynikać z mięśniaków, polipów, zaburzeń krzepnięcia albo zaburzeń hormonalnych i prowadzić do niedokrwistości. Monografia celowo stawia warunek wizyty u lekarza przed sięgnięciem po tasznik, a jeśli krwawienia się nasilają albo nie słabną, trzeba wrócić do lekarza.

Herbata z tasznika

Monografia opisuje herbatę z rozdrobnionego ziela: jedna porcja to 1–5 g suszu, przyjmowana 2–4 razy dziennie, czyli od 3 do 20 g na dobę. Picie zaczyna się 3–5 dni przed spodziewaną miesiączką i kontynuuje w czasie krwawienia. Ziele zalewa się wrzątkiem i parzy pod przykryciem, tak jak inne napary z ziela opisane w tekście o naparach i wywarach. Herbata ma łagodny, trawiasty smak. Monografia opisuje też płynny wyciąg na 25-procentowym alkoholu, który ze względu na etanol nie jest dla każdego.

To opis statusu w monografii, nie zalecenie terapeutyczne.

Tasznik w kuchni

Młode rozetki zebrane przed kwitnieniem są jadalne. Mają łagodny, lekko kapustny smak i nadają się do sałatek, zup i farszów. W kuchni chińskiej to znane warzywo liściaste, dodawane m.in. do pierożków. Starsze, kwitnące rośliny twardnieją i stają się włókniste.

Z czym można pomylić tasznik pospolity

Wśród pospolitych chwastów jest kilka podobnych kapustowatych o białych kwiatach. Żadna z nich nie jest groźnie trująca, ale żadna nie jest surowcem tasznika, więc trzeba patrzeć na owoce.

• Tobołki polne (Thlaspi arvense). Owoce są okrągłe, płaskie i szeroko oskrzydlone, wyraźnie większe, z głębokim wcięciem na szczycie. Roztarta roślina pachnie czosnkiem.
• Pieprzyca gruzowa (Lepidium ruderale). Owoce małe, okrągławe, płatki kwiatów często szczątkowe, a roślina ma nieprzyjemny zapach.
• Rzodkiewnik pospolity (Arabidopsis thaliana). Ma podobną rozetkę i drobne białe kwiaty, ale owoce są długie i cienkie jak igły, bez śladu „torebki”.
• Mniszek lekarski. Wiosenne rozetki obu roślin bywają mylone, ale mniszek po zerwaniu liścia wydziela biały, mleczny sok, a tasznik nie.

Na taszniku bardzo często widać białe, wypukłe naloty na łodygach i liściach albo pogrubione, zniekształcone pędy. To choroba grzybopodobna nazywana białą rdzą. Takich roślin nie zbiera się do suszenia.

Kiedy i jak zbierać tasznik pospolity

Ziele zbiera się w czasie kwitnienia, kiedy na pędach są jednocześnie kwiaty i zielone łuszczynki, najczęściej od kwietnia do lipca. Rośliny ścina się nożyczkami tuż nad rozetką albo wyrywa całe i odcina korzeń. Do kuchni zbiera się co innego: same rozetki liści, najlepiej wczesną wiosną albo jesienią, zanim wyrośnie łodyga kwiatowa. Wtedy liście są najdelikatniejsze. Zbiera się w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, tylko rośliny zdrowe, zielone i bez nalotów.

Tasznik rośnie zwykle tam, gdzie gleba jest najbardziej zanieczyszczona: przy drogach, na podwórzach, na polach pryskanych herbicydami. Do suszenia wybiera się więc własny ogród albo miejsca z dala od ruchu i oprysków. Podobnie jak rdest ptasi czy babka, tasznik często rośnie na wydeptanych ścieżkach, skąd lepiej go nie zbierać. Nie jest objęty ochroną gatunkową i jest tak pospolity, że zbiór nie ma znaczenia dla przyrody.

Suszenie i przechowywanie

Ziele rozkłada się cienką warstwą na papierze lub sicie w cieniu i przewiewie, albo wiąże w luźne pęczki i wiesza. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 40°C. Łuszczynki dojrzewają jeszcze w czasie suszenia i nasiona mogą się wysypywać, więc pod pęczki dobrze jest podłożyć papier. Susz jest gotowy, gdy łodygi łamią się z trzaskiem, a liście kruszą.

Dobry susz jest szarozielony, bez brązowych i zapleśniałych fragmentów. Przechowuje się go w papierowej torbie lub szczelnym słoju z dala od światła i wilgoci i zużywa w ciągu roku. Więcej w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Tasznika nikt w Polsce celowo nie uprawia, bo pojawia się sam w każdym ogrodzie warzywnym i na każdej grządce z gołą ziemią. Rozsiewa się bardzo łatwo, a jedna roślina zawiązuje mnóstwo nasion, które długo zachowują zdolność kiełkowania. Kto chce mieć czyste źródło surowca, może po prostu zostawić kilka roślin na nieużywanym skrawku ogrodu i nie dopuszczać tam oprysków ani psów.

Na grządkach warzywnych tasznik jest uciążliwym chwastem, a do tego bywa żywicielem chorób kapustowatych. Usuwa się go przed zawiązaniem owoców, bo inaczej w następnym roku wzejdzie gęsto w tym samym miejscu. Płytki korzeń sprawia, że wyrywanie jest łatwe, zwłaszcza po deszczu.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Monografia jako przeciwwskazanie wymienia tylko nadwrażliwość na ziele tasznika. Interakcji z lekami ani działań niepożądanych nie opisano. Nie badano wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów. Kobiety przyjmujące leki przeciwzakrzepowe albo leczone hormonalnie powinny jednak omówić picie tasznika z lekarzem, bo samo wskazanie dotyczy krwawień.

Bezpieczeństwa w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych monografia go nie zaleca. Stosowanie u młodzieży poniżej 18 lat również nie jest zalecane, bo obfite krwawienia w tym wieku wymagają porady lekarza. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.